Trans-wykluczający feminizm w Polsce – refleksja nad strukturą i taktyką działania nieformalnego środowiska
DOI:
https://doi.org/10.26485/PS/2026/75.2/3Słowa kluczowe:
transpłciowość, transpłciowe kobiety, trans-wykluczający feminizm, gender critical, terf, struktury mobilizacyjneAbstrakt
Pomimo rosnącej obecności problematyki transpłciowości w przestrzeni publicznej osoby transpłciowe nadal doświadczają stygmatyzacji i marginalizacji, także w niektórych kręgach feministycznych oraz w działaniach części ich przedstawicielek. W niniejszym artykule podjęto próbę refleksji nad zjawiskiem feminizmu trans-wykluczającego w Polsce, ujmując je w perspektywie teoretycznej struktur mobilizacyjnych, zakorzenionej w teorii struktur możliwości. W warunkach polskich środowisko to funkcjonuje jako sieć o charakterze nieformalnym, oparta na relacjach solidarności i wzajemnego wsparcia. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie taktyki mobilizacyjnej wraz z argumentami formułowanymi przez deklarujące swój feminizm przeciwniczki społecznej legitymizacji transpłciowości. Obejmują one: obronę języka (jego binarnych płciowo form), rolę tzw. cancellingu w debacie publicznej, kwestie dostępu kobiet transpłciowych do wydzielonych przestrzeni przeznaczonych dla kobiet cispłciowych (np. dyscypliny sportowe czy oddziały zakładów karnych), problematykę tranzycji płci wśród osób nieletnich oraz zjawisko detranzycji. Analiza opiera się na materiałach jakościowych zgromadzonych w latach 2019–2023, obejmujących analizę treści medialnych (uzupełnioną o aktualny komentarz), a także wywiady z kobietami transpłciowymi oraz wywiady eksperckie, które w niniejszym tekście pełnią funkcję materiału uzupełniającego. Badaczka wskazuje wydarzenia związane z Ogólnopolskim Strajkiem Kobiet (2020) jako punkt zwrotny w procesie wyłaniania się widocznego, nieformalnego środowiska feministek trans-wykluczających w Polsce; teza ta znajduje uzasadnienie w artykule.
Bibliografia
ABC News. 2025. UK supreme court rules that law defines a woman as someone born biologically female. www.abc.net.au/news/2025-04-16/uk-supreme-court-defines-woman-to-biological-sex/105185540 [access: 20.05.2025].
Baker Edyta. 2020. Blokery dojrzewania mogą być lekami ratującymi życie transpłciowym dzieciom i nastolatkom […]. Facebook. www.facebook.com/FundacjaTransFuzja/posts/pfbid02GnxAdqAkSymrEc1t9EGMsxfm9Ps6RTkgmv3mJA2AAL1bPHKEPa3GQmfeL8Amx33xl [access: 20.09.2025].
Baleige Antoine, Marie de la Chenelière, Cyane Dassonneville, Marie-Jeanne Martin. 2022. “Following ICD-11, rebuilding mental health care for transgender persons: Leads from field experimentations in Lille, France”. Transgender Health 7(1): 1–6. https://doi.org/10.1089/trgh.2020.0143.
BBC. 2021. International Olympic Committee releases new framework on transgender inclusion. www.bbc.com/sport/olympics/59312313 [access: 20.09.2025].
BBC. 2022. Mermaids trustee quits over paedophile-group links. www.bbc.com/news/uk-63137873 [access: 20.09.2025].
Bieńkowska Małgorzata. 2012. Transseksualizm w Polsce. Wymiar indywidualny i społeczny przekraczania binarnego systemu płci. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Bindel Julie. 2014. Straight expectations: What does it mean to be gay today? London: Constable.
Cambridge Dictionary. 2023. Gender critical. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/gender-critical [access: 20.09.2025].
Camlin Jeffrey. 2025. “A theorem-based analysis of epistemic disruption in higher education: Defining wokeism as an epistemic doctrine”. SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.5254622.
Cartwright Lexie. 2022. J.K. Rowling hits out at certain celebrities who support transgender charity after bombshell report. News.com.au. www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/jk-rowling-hits-out-at-certain-celebrities-who-support-transgender-charity-after-bombshellreport/news-story/30e96bf1efd30453b4b6178c272b1717 [access: 20.09.2025].
Clarke Adele. 1991. Social worlds/arenas theory as organizational theory. In: Social organizations and social process. Essays in honor of Anselm Strauss. D.R. Maines (ed.). 121–158. New York: Aldine de Gruyter.
Clarke Adele. 2005. Situational analysis: Grounded theory after the postmodern turn. Thousand Oaks: Sage Publications.
Daly Mary. 1978. Gyn/ecology: The metaethics of radical feminism. Boston: Beacon Press.
Ekins Richards, Dave King. 2006. The transgender phenomenon. London: SAGE Publications.
Feinberg Leslie. 1992. Transgender liberation: A movement whose time has come. New York: World View Forum.
Feminizm Tak Wypaczenie Nie. 2022. Jak pogodzić prawa kobiet i osób transpłciowych?. Instagram. www.instagram.com/p/CfRY4wFDCNq [access: 20.09.2025].
Fryc Katarzyna. 2021. Wolę mieć żywą córkę niż martwego syna. Gazeta Wyborcza. https://classic.wyborcza.pl/archiwumGW/9178555/Wole-miec-zywa-corke-niz-martwego--syna [access: 20.09.2025].
Gleiss Marielle S. 2017. “Discourse, political space and the politics of citizenship”. Norsk Geografisk Tidsskrift – Norwegian Journal of Geography 71(4): 233–242. https://doi.org/10.1080/00291951.2017.1369455.
Greer Germaine. 1970. The female eunuch. London: MacGibbon & Kee.
Grzyb Magdalena. 2020. Margot a sprawa kobiet. Kultura Liberalna. https://kulturaliberalna.pl/2020/09/16/margot-a-sprawa-kobiet [access: 20.09.2025].
Grzyb Magdalena. 2023. Płeć za kratami. Tożsamość płciowa jako nowe wyzwanie dla systemu penitencjarnego. W: Polityka kryminalna: Między teorią a praktyką. Księga jubileuszowa profesor Janiny Błachut. M. Grzyb, K. Krajewski (red.). 99–117. Kraków: Krakowski Instytut Prawa Karnego Fundacja.
Haak Dominik. 2022. Detranzycja i w jej następstwie retranzycja – fakty, a nie mity stosowane jako gatekeeping. https://dominikhaak.pl/detranzycja [access: 20.09.2025].
Imieliński Kazimierz, Stanisław Dulko. 1988. Przekleństwo androgyne: Transseksualizm – mity i rzeczywistość. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Imieliński Kazimierz, Stanisław Dulko. 1989. Apokalipsa płci. Szczecin: Wydawnictwo Glob.
Interia. 2021. Urszula Kuczyńska zwolniona z biura posła Macieja Koniecznego. https:// wydarzenia.interia.pl/kraj/news-urszula-kuczynska-zwolniona-z-biura-posla-maciejakonieczneg,nId,5100485 [access: 04.05.2026].
Jacoń Piotr. 2021. Wolę mieć żywego syna niż martwą córkę. TVN24 GO. https://tvn24.pl/go/programy,7/czarno-na-bialym-odcinki,11367/odcinek-986,S00E986,485343 [access: 20.09.2025].
Jeffreys Sheila. 2014. Gender hurts: A feminist analysis of the politics of transgenderism. London: Routledge.
Kacperczyk Anna. 2016. Społeczne światy. Teoria – empiria – metody badań. Na przykładzie społecznego świata wspinaczki. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Kaya Szulczewska Blog. 2023. „Moje dziecko jest trans, więc je okaleczę”. Krytycznie o transowaniu dzieci. https://kayaszu.pl/2023/01/09/moje-dziecko-jest-trans-wiec-je-okaleczekrytycznie-o-transowaniu-dzieci [access: 04.05.2026].
Kappo Eli, Dag Fajt. 2021. Detranzycja: Nie wybrałabym żadnej innej drogi. Tranzycja.pl. https://tranzycja.pl/publikacje/eli-kappo-wywiad-detranzycja [access: 20.09.2025].
King Dave. 1993. The transvestite and the transsexual: A case study of public categories and private identities. Aldershot: Avebury.
Kłonkowska Anna. 2017. Płeć: Dana czy zadana? Strategie negocjacji (nie)tożsamości transpłciowej w Polsce. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Kłonkowska Anna, Wiktor Dynarski. 2020. „«Cieszcie się, że jesteście chorzy»: Medyczna percepcja t Równości (Equality ranspłciowości i jej wpływ na autopercepcję osób transpłciowych w Polsce”. Przegląd Socjologii Jakościowej 16(1): 84–101. https://doi.org/10.18778/1733-8069.16.1.06.
Koperski Kaj. 2020. Detranzycja – jednak nie trans?. YouTube. https://youtu.be/CFD-M_PsVHE [access: 20.09.2025].
Korolczuk Elżbieta, Beata Kowalska, Jennifer Ramme, Claudia Snochowska-Gonzalez. 2019. Bunt kobiet. Czarne protesty i strajki kobiet. Gdańsk: Europejskie Centrum Solidarności.
Krajewski Marek. 2022. „Cancel culture: Unieważniając unieważnianie”. Przegląd Socjologiczny 71(1): 185–206. https://doi.org/10.26485/PS/2022/71.8.
Kuta Nina, Dag Fajt. 2021. Teraz myślisz, że jesteś trans, a potem ci się odwidzi. Detranzycja i żal pooperacyjny. Tranzycja.pl. https://tranzycja.pl/publikacje/detranzycja-zal [access: 20.09.2025].
Kuta Nina, Dag Fajt. 2022. List otwarty do władz Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychodynamicznej. Tranzycja.pl. https://tranzycja.pl/publikacje/list-otwarty-ptppd [access: 20.09.2025].
Lobby LGBTQ. 2021. List otwarty w sprawie transfobii na łamach Wysokich Obcasów i Gazety Wyborczej. https://lobby.lgbt/aktualnosci/ogloszenia/list-otwarty-do-wysokich-obcasow-igazety-wyborczej [access: 20.09.2025].
Loudon Melissa. 2010. „ICTs as an opportunity structure in southern social movements: A case study of the Treatment Action Campaign in South Africa”. Information, Communication & Society 13(8): 1069–1098. https://doi.org/10.1080/13691180903468947.
Maciejewski Jakub. 2021. Pseudonaukowe pojęcia i kolejne „płcie kulturowe”, czyli słowo o lewackiej nowomowie. wPolityce. https://wpolityce.pl/polityka/537113-siostry-osoby-zmacicami-oto-kolejne-pietro-szalenstwa [access: 20.09.2025].
McAdam Doug, John D. McCarthy, Mayer N. Zald. 2008. Comparative perspectives on social movements: Political opportunities, mobilizing. Cambridge: Cambridge University Press.
McCarthy John D. 2008. Constraints and opportunities in adopting, adapting, and inventing. In: Comparative perspectives on social movements: Political opportunities, mobilizing. D. McAdam, J.D. McCarthy, M.N. Zald (eds.). 141–151. Cambridge: Cambridge University Press.
Misiek Szymon. 2023. „Czy potrzebna jest trans lingwistyka?”. Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury 35: 205–219. http://dx.doi.org/10.17951/et.2023.35.205.
Morgan Robin. 1978. Going too far: The personal chronicle of a feminist. New York: Random House.
Olssen Erik, Tom Brooking, Brian Heenan, Hamish James, Bruce McLennan, Clyde Griffen. 1999. “Urban society and the opportunity structure in New Zealand, 1902–22: The Caversham project”. Social History 24(1): 39–54. https://doi.org/10.1080/03071029908568051.
Phelps Bondaroff Teale N., Danita C. Burke. 2014. “Bridging troubled waters: History as political opportunity structure”. Journal of Civil Society 10(2): 165–183. https://doi.org/10.1080/17448689.2014.919179.
Pitoń Angelika. 2021a. Wykład kryminolożki na UJ odwołany. Studenci: „Nie wyrażamy zgody na transfobię”. Wykładowczyni: „Hejt transaktywistów”. Gazeta Wyborcza. https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,27863891,wyklad-dr-magdaleny-grzyb-na-ujodwolany [access: 17.08.2025].
Pitoń Angelika. 2021b. Wysłuchaliśmy wykładu dr Magdaleny Grzyb z UJ. Pojawiły się pytania o zabójstwa osób transpłciowych. Gazeta Wyborcza. https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,27888888,wysluchalismy-wykladu-dr-magdaleny-grzyb-z-uj-pojawily-sie.html [access: 17.08.2025].
Polsat News. 2021. Sąd koleżeński Lewicy Razem wykluczył z partii działaczkę oskarżaną o transfobię. www.polsatnews.pl/wiadomosc/2021-05-07/sad-kolezenski-lewicy-razemwykluczyl-z-partii-dzialaczke-oskarzana-o-transfobie [access: 20.09.2025].
Przegląd Sportowy, Filip Zieliński. 2024. Stwierdzili, że ma „męski mózg”. Została wykluczona – precedens w Polsce. https://przegladsportowy.onet.pl/snooker/stwierdzili-ze-ma-meskimozg-zostala-wykluczona-precedens-w-polsce/r85ygl6 [access: 20.09.2025].
Raymond Janice. 1979. The transsexual empire: The making of the she-male. Boston: Beacon Press.
Romanowska Krystyna. 2020a. Mam wątpliwości, czy zamiana „kobiet” na „osoby z macicami” to postawa lewicowa. Wysokie Obcasy. www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,163229,26597103,kobiety-w-polsce-jeszcze--nie-zajely-miejsca-na-scenie.html [access: 20.09.2025].
Romanowska Krystyna. 2020b. Kaya Szulczewska: Hejterów mam od prawa do lewa. Tutaj jesteśmy nazywane TERF, a na prawicy – feminazistkami. Wysokie Obcasy. www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,80530,26642402,na-prawo-feminazistka-nalewo-terf.html [access: 20.09.2025].
Romanowska Krystyna. 2025. Nie wiem, co jest bardziej absurdalne: to, że muszę to pisać […]. Facebook. www.facebook.com/krystyna.romanowska.5/posts/pfbid02cHhmDUGjVJKbaNPdg9xxKQoUJk5ztvYvNZnYW7Du7GqXRAP4jaP4CorBRYSgfSzhl [access: 04.05.2026].
Rowling Joanne Kathleen. 2020. J.K. Rowling writes about her reasons for speaking out on sex and gender issues. JKRowling.com. www.jkrowling.com/opinions/j-k-rowling-writes-abouther-reasons-for-speaking-out-on-sex-and-gender-issues [access: 11.09.2025].
Schnyder Mellisa. 2015. “The domestic issue-specific political opportunity structure and migrant inclusion organization activity in Europe”. Social Movement Studies 14(6): 692–712. https://doi.org/10.1080/14742837.2014.995078.
Serano Julia. 2007. Whipping girl: A transsexual woman on sexism and the scapegoating of femininity. New York: Seal Press.
Sobańska Aleksandra. 2024. Tranzycja płci jako zjawisko społeczne. Światy społeczne i struktury możliwości w doświadczeniach biograficznych transpłciowych kobiet. Łódź: Uniwersytet Łódzki.
Strauss Anselm L. 1978. A social world perspective. Berkeley: University of California.
Strauss Anselm L. 1993. Continual permutations of action. New York: Aldine de Gruyter.
Stryker Susan. 2008. Transgender history: The roots of today’s revolution. New York: Seal Press.
Stryker Susan. 2017. Transgender history: The roots of today’s revolution. New York: Seal Press.
Stryker Susan, Talia M. Bettcher. 2016. “Introduction: Trans/feminisms”. Transgender Studies Quarterly 3(1–2): 5–14. https://doi.org/10.1215/23289252-3334127.
Stryker Susan, Stephen Whittle. (eds.). 2006. The transgender studies reader. New York: Routledge.
Super Express. 2021. Mówił: „Wolę mieć żywą córkę niż martwego syna”. Dostał nagrodę. www.se.pl/styl-zycia/ksiazki/mowil-wole-miec-zywa-corke-niz-martwego-syna-dostalnagrode-aa-JqLt-Aztc-q6kT.html [access: 20.09.2025].
Thurlow Claire. 2024. “From TERF to gender critical: A telling genealogy?”. Sexualities 27(4): 962–978. https://doi.org/10.1177/13634607221107827.
Tranzycja.pl. 2021. Czy osoby cis powinny przedstawiając się i podpisując dodawać swoje zaimki? […]. Facebook. www.facebook.com/tranzycjapl/posts/155191449987882 [dostęp: 20.09.2025].
TVN24 Polska. 2016. Całkowity zakaz aborcji do kosza. Sejm ostatecznie odrzucił projekt. https://tvn24.pl/polska/sejm-odrzucil-projekt-ws-calkowitego-zakazu-aborcjira681648-3195405 [access: 07.04.2023].
TVP Info. 2021. List czytelniczki skasowany przez „Wyborczą”. Publikujemy jego treść w całości. www.tvp.info/51767004/mamo-mam-udawac-osobe-niebinarna-skasowany-listczytelniczki-gazety-wyborczej-opublikowany-w-calosci-cenzura-po-lewicowej-nagoncetvp-info [access: 09.04.2021].
Women in Sport. 2022. Transgender inclusion in women’s sport – July 2022. https://womeninsport.org/news/transgender-inclusion-in-womens-sport-july-2022 [access: 20.09.2025].
Women’s Sports Foundation. 2022. LGBTQ advocacy. www.womenssportsfoundation.org/advocacy_category/lgbtq [access: 20.09.2025].
