Proces instytucjonalizacji bare knuckle fights: od walk ulicznych po światowe gale
DOI:
https://doi.org/10.26485/PS/2026/75.2/4Słowa kluczowe:
boks, bare knuckle fights, sporty walki, instytucjonalizacja, zmiana społecznaAbstrakt
Bare knuckle fights są obecnie zjawiskiem społecznym, o wymiarze globalnym. Celem tego artykułu jest przedstawienie procesu instytucjonalizacji boksu na gołe pięści oraz jego społecznej legitymizacji. Tego rodzaju walki mają swoją historię społeczną – od popularności w powstających społeczeństwach industrialnych, przez okres funkcjonowania w przestępczym subuniwersum, aż po ponowne pojawienie się w głównym nurcie sportów walki. Artykuł koncentruje się na drodze, jaką przeszedł boks na gołe pięści – od marginalnej dyscypliny do widowiska, które dziś przyciąga publiczność zapełniającą wielkie hale sportowe i jest transmitowane na cały świat. Procesowi instytucjonalizacji towarzyszyły zjawiska typowe dla społeczeństw kapitalistycznych i znane z historii innych dyscyplin sportowych: komercjalizacja, profesjonalizacja i mediatyzacja. W artykule zawarto również kontekst porównawczy z mieszanymi sztukami walki (MMA) oraz polską wersją boksu na gołe pięści. Analiza opiera się na koncepcji instytucjonalizacji Petera L. Bergera i Thomasa Luckmanna [1983].
Bibliografia
Anderson Jack. 2009. “A brief legal history of prize fighting in nineteenth century America”. Sport in History 24(1): 32–62. https://doi.org/10.1080/17460260409414734.
Antonowicz Dominik, Radosław Kossakowski, Tomasz Szlendak. 2015. Aborygeni i konsumenci. O kibicowskiej wspólnocie, komercjalizacji futbolu i stadionowym apartheidzie. Warszawa: IFIS PAN.
Barr John. 2020. Blood sport: Bare-knuckle fighting emerges from shadows. www.espn.com/boxing/story/_/id/28791748/blood-sport-bare-knuckle-fighting-emergesshadows [dostęp: 2.01.2025].
Beck Urlich. 2002. Społeczeństwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.
Berg Brennan K., Laurence Chalip. 2013. “Regulating the emerging: A policy discourse analysis of mixed martial arts legislation”. International Journal of Sport Policy and Politics 5(1): 21–38. https://doi.10.1080/19406940.2012.656685.
Berger Peter L., Thomas Luckmann. 1983. Społeczne tworzenie rzeczywistości. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Berger Peter L. 1995. Rewolucja kapitalistyczna. Pięćdziesiąt tez o dobrobycie, równości i wolności. Warszawa: Oficyna Naukowa. bkfc.com [dostęp: 17.04.2025].
Bottenburg, Maarten, Johan Heilbron. 2006. “De-sportization of fighting contests: The origins and dynamics of no holds barred events and the theory of sportization”. International Review for the Sociology of Sport 41: 259–282. https://doi.org/10.1177/1012690207078043.
Butler David, Robert Butler, Joel Maxcy. 2020. “New insights on the Louis-Schmeling paradox: Determinants of demand for subscription and pay-per-view boxing”. European Sport Management Quarterly 22(4): 588–608. https://doi.org/10.1080/16184742.2020.1820063.
Chomsky Noam. 2013. On anarchism. New York: The New Press.
Crawford Robert. 1980. “Healthism and the medicalization of everday life”. International Journal of Health Services 10(3): 365–388. https://doi.org/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY.
Crawford Robert. 2006. “Health as a meaningful social practice”. Health 10(4): 401–420. https://doi.org/10.1177/1363459306067310.
Darmas Marcin. 2019. Na dystans. Rozważania socjologiczne o boksie. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Dunning Eric. 1999. Sport matters. Sociological studies of sport, violence and civilization. London–New York: Routledge.
Dunning Eric. 2002. Figurational contributions to the sociological study of sport. In: Theory, Sport & Society. J. Maguire, K. Young (eds.). 211–238. Oxford: Elsevier Science.
Dunning Eric, Chris Rojek. 1992. Sport and leisure in the civilizing process. Critique and countercritique. London: Macmillan.
Elias Norbert. 1971. The genesis of sport as a sociological problem. In: The sociology of sport: A selection of readings. E. Dunning (ed.). 88–115. London: Frank Cass.
Elias Norbert. 1980. Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Elias Norbert. 2011. O procesie cywilizacji. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Elias Norbert, Eric Dunning. 1986. Quest for excitement: Sport and leisure in the civilizing process. Oxford: Basil Blackwell.
Frosdick Steve, Peter Marsh. 2005. Football hooliganism. Uffculme: Willan Publishing.
Giddens Anthony. 2002. Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gorman Bartley. 2003. King of the Gypsies. Memoirs of the undefeated bareknuckle champion of Great Britain and Ireland. Rochdale: Milo Books.
Gorn J. Elliot. 2010. The manly art. Bare-knuckle prize fighting in America. Ithaca–London: Cornell University Press.
Gorn J. Elliot. 2019. Bare-knuckle prize fighting. The Cambridge Encyclopedia of Boxing. 34–51.
Graeber David. 2016. Utopia regulaminów. O technologii, tępocie i ukrytych rozkoszach biurokracji. Warszawa: Krytyka Polityczna.
Graeber David, David D. Wengrow. 2022. Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości. Warszawa: Zysk i S-ka.
gromda.pl. [dostęp: 17.04.2025].
Hare Brain, Vanessa Woods. 2024. Przetrwają najżyczliwsi. Jak ewolucja wyjaśnia istotę człowieczeństwa? Kraków: Copernicus Center Press.
Hołyst Brunon. 1984. Wandalizm. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Jadczak Szymon. 2022. Kradzież, oszustwo, porwanie. Przestępcza przeszłość twórcy Gromdy, wiadomosci.wp.pl/kradziez-oszustwo-porwanie-przestepcza-przeszlosc-tworcy-gromdy-6750767201672128a [dostęp: 23.04.2025].
Jarvis Matt. 2006. Sport psychology: A student’s handbook. London–New York: Routledge.
JPT. 2022. Gromda. Mateusz Borek kończy współpracę z organizacją. sport.tvp.pl/59057790/gromda-mateusz-borek-konczy-wspolprace-z-organizacja [dostęp: 23.04.2025].
King Robert, Caoilfhionn O’Riordan. 2019. “Near the knuckle: How evolutionary logic helps explain Irish traveller bare-knuckle contests”. Human Nature 30: 272–298. https://doi.org/10.1007/s12110-019-09351-7.
Kurchak Sarah. 2017. A brief history of outsiders insulting MMA. www.vice.com/en/article/a-brief-history-of-outsiders-insulting-mma [dostęp: 27.02.2025].
Lenartowicz Michał, Jakub Mosz. 2018. Stadiony i widowiska. Społeczne przestrzenie sportu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR.
Levy Marion. 1972. Modernization: Latecomers and survivors. New York: Basic Books.
Loudcher Jean-Francois. 2001. “The origins of French boxing: Bare-knuckle duelling, savate and chausson 1820–45”. The International Journal of the History of Sport 18(2): 168–178. https://doi.org/10.1080/714001559.
MacAloon J. John 2009. Igrzyska olimpijskie a teoria widowisk w społeczeństwach współczesnych. W: Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego. J.J. MacAllon (red.). 360–421. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Murphy Patrick. 2002. Figurational sociology and its application to sport. In: Handbook of sports studies. J. Coakley, E. Dunning (eds.). 92–105. London–Thousand Oaks–New Delhi: SAGE Publications.
Murphy Patrick, Ken Sheard. 2006. “Boxing blind: Unplanned processes in the development of modern boxing”. Sport in Society 9(4): 542–558. https://doi.org/10.1080/17430430600768785.
Nosal Przemysław. 2014. Technologia i Sport. Gdańsk: Wydawnictwo Katedra.
Nosanchuk A. Terrance. 1981. “The way of the warrior: The effects of traditional martial arts training on aggressiveness”. Human Relations 34(6): 435–444. https://doi.org/10.1177/001872678103400601.
Podgórska Joanna. 2023. Tak działa mózg. Jak dobrze dbać o jego funkcjonowanie. Warszawa: Wydawnictwo WAB.
Reel Guy. 2001. “Richard Fox, John L. Sullivan, and the rise of modern American prize fighting”. Journalism History 27(2): 73–85. https://doi.org/10.1080/00947679.2001.12062573.
Rousey Ronda. 2016. Moja walka / Twoja walka. Kraków: Sine Qua Non.
Sánchez-García Raúl. 2020. “The spectacularization of violence in contemporary US bareknuckle fighting”. Sport in Society 23(10): 1645–1658. https://doi.org/10.1080/17430437.2020.1814576.
Sheard Ken. 1992. “Boxing in the civilizing process”, unpublished PhD thesis, CNAA.
Schor Juliet. 1998. The overspent American: Why we want what we don’t need. New York: Harper Perennial.
Sugden John. 1996. Boxing and society. An international analysis. Manchester: Manchester University Press.
Szymborska Wisława. 2016. Ludzie na moście. Kraków: Wydawnictwo Znak. Unified Rules – Association of Boxing Commissions 2023. https://www.abcboxing.com/unified-rules/ [dostęp: 7.03.2025].
Walsh M. Kevin. 1994. “Regulating a health hazard”. Journal of Contemporary Health Law & Policy 11: 63–84.
Waterhouse Richard. 2002. “Bare-knuckle prize fighting, masculinity and nineteenth century Australian culture”. Journal of Australian Studies 26(73): 101–110. https://doi.org/10.1080/14443050209387770.
