Dekolonialny zwrot w socjologii historycznej bloku wschodniego

Autor

  • Jakub Piotr Barszczewski Uniwersytet w Białymstoku, Wydział Socjologii

DOI:

https://doi.org/10.26485/PS/2025/74.1/6

Słowa kluczowe:

postkolonializm, dekolonializm, postsocjalizm, Europa Wschodnia, historia kobiet, globalne Południe

Abstrakt

Celem artykułu jest rozważenie przydatności latynoamerykańskiej teorii dekolonialnej do studiów nad Europą Wschodnią oraz charakterystyka dekolonialnego zwrotu nad badaniem przeszłości regionu jako narzędzia przezwyciężania relacji władzy w postsocjalistycznych społeczeństwach. Z jednej strony można dostrzec rosnące zainteresowanie historyków umiejscowieniem społeczeństw wschodnioeuropejskich w globalnych procesach transformacyjnych w okresie 1945–1989. Z drugiej strony, równolegle do tego rodzaju badań historycznych, epoka socjalistyczna jest w coraz większym stopniu obiektem analiz krytyków społecznych jako źródło nowatorskiej myśli i praktyki społecznej, istotnej również dla współczesności. Tego rodzaju dekolonialna perspektywa poszukuje w socjalistycznych nowoczesnościach wywrotowego potencjału zarówno dla przeszłych, jak i współczesnych procesów emancypacyjnych, ukazując ich uwikłanie w globalne walki społeczne. Podejście to pozostaje krytyczne zarówno wobec ortodoksyjnego dekolonializmu, jak i dotychczasowych koncepcji postkolonializmu i postsocjalizmu. Perspektywa ta pozwoliłaby na zwiększenie widoczności społeczeństw byłego bloku wschodniego w globalnej refleksji nauk społecznych, ukazując ich usytuowanie w ramach byłych i współczesnych procesów globalnego kapitalizmu. Debata wokół recepcji teorii dekolonialnej w Europie Wschodniej odnosi się również do Polski jako specyficznego obszaru refleksji historycznej. W tym kontekście refleksja nad socjalistycznymi nowoczesnościami jest formą przełamywania marginalizacji tej problematyki w polskim polu historii, a zarazem próbą włączenia się w globalne debaty historyczne zdominowane przez zachodnich badaczy.

Bibliografia

Atanasoski Neda. 2013. Humanitarian violence: The U.S. deployment of diversity. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Bal Ewa. 2022. „«Kreszany», czyli o testowaniu starych/nowych epistemologii napływających ze Wschodu”. Didaskalia. Gazeta Teatralna 168: 34–56. https://doi.org/10.34762/9626-4251.

Barszczewski Jakub Piotr. 2022. Myśleć, ucząc się od globalnego Południa. Socjologia Boaventury de Sousy Santosa na tle współczesnych sporów w ramach nauk społecznych. Kraków: ZW Nomos.

Barszczewski Jakub Piotr. 2024. „Spory wokół strategii dekolonizacji socjologii i odnowy perspektywy krytycznej”. Studia Socjologiczne 252(1): 40–62. https://doi.org/10.24425/sts.2024.149315.

Bourdieu Pierre. 1984. Specyfika dziedziny naukowej i społeczne warunki rozwoju wiedzy. W: Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej. t. 2. E. Mokrzycki (red.), 87–136. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Bourdieu Pierre, Loïc J.D. Wacquant. 2001. Zaproszenie do socjologii refleksyjnej. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Červinková Hana. 2012. “Postcolonialism, postsocialism and the anthropology of East-Central Europe”. Journal of Postcolonial Writing 48(2): 155–163. https://doi.org/10.1080/17449855.2012.658246.

Chmielewska Katarzyna. 2019. „Realizm socjalistyczny w nowym kontekście: Projekt badania historycznoliterackiego”. Studia Litteraria et Historica 8: 1–21. https://doi.org/10.11649/slh.2074.

Connell Raewyn. 2018. Teoria z globalnego Południa. W stronę ogólnoświatowej nauki o społeczeństwie. tłum. P. Tomanek. Kraków: ZW Nomos.

Domańska Ewa. 2016. Problem sprawiedliwości epistemicznej i dekolonizacja postkolonializmu (casus Europy Środkowo-Wschodniej). W: Perspektywy postkolonializmu w Polsce, Polska w perspektywie postkolonialnej. J. Kieniewicz (red.), 39–53. Warszawa: Wydział „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego.

Gawkowski Jakub, Natalia Słaboń. 2021. „Opowieść, kartografia, wyobraźnia”. Widok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej 29.

Ghodsee Kristen. 2014. “Historiographical challenges of exploring second world – Third world alliances in the International Women’s Movement”. Global Social Policy 14(2): 244–64. https://doi.org/10.1177/14680181145271.

Gouldner Alvin. 2010. Kryzys zachodniej socjologii. tłum. P. Tomanek. Kraków: ZW Nomos.

Gržinić Marina. 2019. Theorizing decoloniality in Southeastern Europe: Vocabularies, politics, perspectives. In: Decolonial theory and practice in Southeast Europe. K. Kušić, P. Manolowa, P. Lottholz (eds.), 169–193, Sofia: dVersia.

Gržinić Marina, Tjaša Kancler, Piro Rexhepi. 2020. “Decolonial encounters and the geopolitics of racial capitalism”. Feminist Critique: East European Journal of Feminist and Queer Studies (3): 13–38. https://doi.org/10.52323/365802.

Karkov Nikołay R., Zhivka Valiavicharska. 2018. “Rethinking East-European socialism: Notes toward an anti-capitalist decolonial methodology”. Interventions 20(6): 785–813. https://doi.org/10.1080/1369801X.2018.1515647.

Krupecka Iwona. 2018. Hermeneutyka pluritopiczna Waltera Mignolo a historia filozofii europejskiej. W: Toposy (w) filozofii: Filozofia i jej miejsce w doświadczeniu kulturowym. M. Woźniczka, M. Perek (red.), 423–438. Częstochowa: Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego im. Jana Długosza.

Kubiaczyk Filip. 2013. Nowoczesność, kolonialność i tożsamość: perspektywa latynoamerykańska. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.

Leszczyński Adam. 2013. Skok w nowoczesność. Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych 1943–1980. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Instytut Studiów Politycznych PAN.

Majewska Ewa. 2018. Kontrpubliczności ludowe i feministyczne. Wczesna Solidarność i Czarne Protesty. Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.

Majmurek Jakub, Piotr Szumlewicz. (red.). 2010. PRL bez uprzedzeń. Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.

Małgorzata Fidelis. 2015. Kobiety, komunizm i industrializacja w powojennej Polsce. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

Mark James, Paul Betts. (eds.). 2022. Socialism goes global: The Soviet Union and Eastern Europe in the age of decolonisation. Oxford: Oxford University Press.

Mark James, Bogdan C. Iacob, Tobias Rupprecht, Ljubica Spaskovska. 2019. 1989. A global history of Eastern Europe. Cambridge: Cambridge University Press.

Mark James, Artemy M. Kalinovsky, Steffi Marung. (eds.). 2020. Alternative globalizations: Eastern Europe and the postcolonial world. Bloomington: Indiana University Press.

McElroy Erin. 2020. “Corruption, şmecherie, and Siliconization: Retrospective and speculative technoculture in postsocialist Romania”. Catalyst: Feminism, Theory, Technoscience 6(2): 1–26. https://doi.org/10.28968/cftt.v6i2.32905.

Mignolo Walter. 2000. (Post)Occidentalism, (post)coloniality, and (post)subaltern rationality. In: The pre-occupation of postcolonial studies. F. Afzal-Khan, K. Seshadri-Crooks (eds.), 86–118. Durham: Duke University Press.

Mignolo Walter. 2002. “The geopolitics of knowledge and the colonial difference”. South Atlantic Quarterly 101(1): 57–96. https://doi.org/10.1215/00382876-101-1-57.

Mignolo Walter. 2007. “Delinking. The rhetoric of modernity, the logic of coloniality and the grammar of de-coloniality”. Cultural Studies 21(2–3): 449–514. https://doi.org/10.1080/09502380601162647.

Mignolo Walter. 2023. It is a change of era, no longer the era of changes. Postcolonial Politics, January 29. https://postcolonialpolitics.org/it-is-a-change-of-era-no-longer-the-era-of-changes [dostęp: 10.02.2024].

Mignolo Walter, Madina Tlostanova. 2007. The logic of coloniality and the limits of postcoloniality. In: The postcolonial and the global: Connections, conflicts, complicities. J. Hawley, R. Krishnaswamy (eds.), 109–123. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Mignolo Walter, Madina Tlostanova. 2012. Learning to unlearn. Decolonial reflections from Eurasia and the Americas. Columbus: Ohio State University Press.

Mrozik Agnieszka. 2018. „Bo dziewczyna to ludzie”. Projekty i polityki emancypacji kobiet w powojennej Polsce. W: Komunizm – idee i praktyki w Polsce 1944–1989. K. Chmielewska, A. Mrozik, G. Wołowiec (red.), 185–224. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Mrozik Agnieszka. 2022. Architektki PRL-u. Komunistki, literatura i emancypacja kobiet w powojennej Polsce. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Müller Martin. 2019. “Goodbye postsocialism!”. Europe-Asia Studies 71(4): 533–550. https://doi.org/10.1080/09668136.2019.1578337.

Porter-Szűcs Brian. 2021. Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii. Warszawa: Wydawnictwo Filtry.

Quijano Aníbal. 2000. “Coloniality of power, eurocentrism, and Latin America”. Nepantla: Views from South 1(3): 533–580. https://doi.org/10.1177/0268580900015002005.

Quijano Aníbal. 2007. “Coloniality and modernity/rationality”. Cultural Studies 21(2–3): 168–178. https://doi.org/10.1080/09502380601164353.

Santos Boaventura de Sousa. 2018. The end of the cognitive empire: The coming age of epistemologies of the south. Durham–London: Duke University Press.

Stanek Łukasz. 2020. Architecture in global socialism. Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the cold war. Princeton NJ: Princeton University Press.

Ţichindeleanu Ovidiu. 2011. “Decolonizing Eastern Europe: Beyond internal critique”. IDEA Arts +Society 38: 101–104.

Ţichindeleanu Ovidiu. 2013. “Decolonial aestheSis in Eastern Europe: Potential paths of liberation”. 15.07.2013. https://socialtextjournal.org/periscope_article/decolonial-aesthesis-ineastern-europe-potential-paths-of-liberation [dostęp: 10.02.2024].

Ţichindeleanu Ovidiu. 2020. “Veronica Porumbacu’s «Return from Cynthera» (1966): A conceptual manifesto of socialist feminism”. Wagadu: A Journal of Transnational Women’s and Gender Studies 21: 2–23.

Tlostanova Madina. 2015. “Can the post-Soviet think? Intersections”. East European Journal of Society and Politics 1(2): 38–58. https://doi.org/10.17356/ieejsp.v1i2.38.

Videkanić Bojana. 2019. Nonaligned modernism: Socialist postcolonial aesthetics in Yugoslavia, 1945–1985. Montréal: McGill-Queen’s University Press.

Warczok Tomasz, Tomasz Zarycki. 2014. „(Ukryte) zaangażowanie i (pozorna) neutralność: Strukturalne ograniczenia rozwoju socjologii krytycznej w warunkach pół-peryferyjnych”. Stan Rzeczy 6: 129–158.

Wasilewska Karolina. 2020. Cyfrodziewczyny. Pionierki polskiej informatyki. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Zarycki Tomasz. 2021. „Polska historiografia po roku 1989: Spojrzenie socjologa nauki”. Kwartalnik Historyczny 128(1): 491–502. https://doi.org/10.12775/KH .2021.128.1.02.

Pobrania

Opublikowane

2025-03-07

Jak cytować

Barszczewski, J. P. (2025). Dekolonialny zwrot w socjologii historycznej bloku wschodniego. Przegląd Socjologiczny, 74(1), 123–146. https://doi.org/10.26485/PS/2025/74.1/6

Numer

Dział

ARTYKUŁY