Nie tylko „Chłop polski”. Poznańska szkoła socjologii Znanieckiego jako problem socjologiczny i badawczy

Słowa kluczowe: szkoła socjologiczna, historia socjologii, Florian Znaniecki, socjologia polska, Poznań

Abstrakt

Podobnie jak Émile Durkheim w B ordeaux, tak Florian Znaniecki w Poznaniu stworzył własną szkołę socjologiczną. Pojęcie to odnosi się w tym przypadku do dydaktycznej, badawczej, naukowej i organizacyjnej działalności F. Znanieckiego i jego współpracowników w latach 1920–1939 podejmowanej przez nich przede wszystkim w ramach dwóch niezależnych instytucji: Uniwersytetu Poznańskiego i założonego w Poznaniu Polskiego Instytutu Socjologicznego. Poznań stanowił centrum działalności szkoły, jednak jej oddziaływanie było dalece szersze. Przejawiało się w inicjatywach integrujących różne środowiska socjologiczne w Polsce, utrzymywaniu kontaktu z innymi ośrodkami akademickimi w Europie i w Stanach Zjednoczonych, a także w podejmowaniu pracy naukowej lub zakładaniu własnych instytutów badawczych w nowych miejscach w Polsce i poza jej granicami przez wychowanków F. Znanieckiego. Artykuł wskazuje na wybrane najważniejsze cechy poznańskiej szkoły socjologicznej, do których zaliczyć można przyjęcie reprezentowanego przez F. Znanieckiego poglądu na przedmiot socjologii oraz wytworzenie się bliskiej więzi między nim („Mistrzem”) a jego uczniami i współpracownikami. W końcowej części artykuł przedstawia niektóre szczegółowe kwestie, których wyjaśnienie pozwoliłoby lepiej zrozumieć charakter rozwoju szkoły Znanieckiego, a w szerszym ujęciu – socjologii polskiej i jej związków z socjologią europejską i amerykańską.

Bibliografia

Abel Teodor. 1996. O Florianie Znanieckim. Wybór z dziennika. Wybrała, przełożyła, opatrzyła wstępem i przypisami E. Hałas. Lublin: Norbertinum. [English version: Abel Theodore. 2001. The Columbia circle of scholars. Selections from the journal (1930–1957). Edited and introduced by E. Hałas. Frankfurt am Main: Peter Lang.]

Abel Theodore. 1938. Why Hitler came into power. New York: Prentice-Hall.

Andreski Stanislav. 1986. Florian Znaniecki and Czesław Znamierowski: Complementary in opposition. In: A commemorative book in honor of Florian Znaniecki on the centenary of his birth. Z. Dulczewski (ed.), 31–36. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.

Babiński Grzegorz, Zygmunt Dulczewski, Jan Szczepański. 1998. „Opinie o działalności i dorobku naukowym prof. Jerzego Zubrzyckiego”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 3–4: 487–493.

Benisz Wojciech. 2013. “Ekologia ludzka Znanieckiego a ekologia społeczna szkoły chicagowskiej– podobieństwa, różnice, nawiązania”. Roczniki Historii Socjologii 3: 111–125.

Béra Matthieu. 2014. Durkheim à Bordeaux, 1887–1902. Bordeaux: Éditions Confluences.

Bertaux Daniel, Martin Kohli. 1984. “The life story approach: A continental view”. Annual Review of Sociology 10: 215–237.

Besnard Philippe. 1979. “La formation de l’equipe de l’Année sociologique”. Revue française de sociologie 20(1): 7–31.

Bierstedt Robert. 1969. Introduction. In: Florian Znaniecki on humanistic sociology. Selected papers. R. Bierstedt (ed.), 1–34. Chicago: University of Chicago Press.

Bucholc Marta. 2016. Sociology in Poland. To be continued? London: Palgrave Macmillan.

Bulmer Martin. 1984. The Chicago School of sociology. Institutionalization, diversity, and the rise of sociological research. Chicago and London: The University of Chicago Press.

Chałasiński Józef. 1981. The life records of the young generation of Polish Peasants as a manifestation of contemporary culture. In: Biography and society. The life history approach in the social sciences. D. Bertaux Daniel (ed.), 119–132. London – Beverly Hills: Sage & International Sociological Association.

Chałasiński Józef. 1989. Znaniecki: The Polish sociologist, the American sociologist. In: The humanistic sociology of Florian Znaniecki. Polish period 1920–1939. A. Kwilecki, B. Czarnocki (eds), 15–24. Warszawa–Poznań: Polish Scientific Publishers.

Cichocki Ryszard, Krzysztof Podemski. 1999. Miasto w świadomości swoich mieszkańców. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.

Clark Terry N. 1968. “Émile Durkheim and the institutionalization of sociology in the French university system”. European Journal of Sociology / Archives Européennes de Sociologie 9: 37–71.

Coser Lewis A. 1977. Masters of sociological thought: Ideas in historical and social context. New York: Harcourt Brace Jovanovich.

Cuin Charles-Henry, Ronan Hervouet. (eds.) 2018. Durkheim aujourd’hui. Paris: Presses Universitaires de France.

Cuin Charles-Henry. (ed.) 1998. Durkheim d’un siècle à l’autre, lectures actuelles des “Règles de la méthode sociologique”. Paris: Presses Universitaires de France.

Czarnocki Bohdan, Andrzej Kwilecki. 1989. Introduction. In: The humanistic sociology of Florian Znaniecki. Polish period 1920–1939. A. Kwilecki, B. Czarnocki (eds), 7–11. Warszawa– Poznań: Polish Scientific Publishers.

Czyżewski Marek, Alicja Rokuszewska-Pawełek. 1989a. Analiza autobiografii Rudolpha Hössa. Część I. Kultura i Społeczeństwo 2: 35–65.

Czyżewski Marek, Alicja Rokuszewska-Pawełek. 1989b. Analiza autobiografii Rudolpha Hössa. Część II. Kultura i Społeczeństwo 3–4: 163–181.

Czyżewski Marek, Alicja Rokuszewska-Pawełek. 1990. Analiza autobiografii Rudolpha Hössa. Część III. Kultura i Społeczeństwo 1: 119–135.

Czyżewski Marek, Andrzej Piotrowski, Alicja Rokuszewska-Pawełek. (eds.) 1996. Biografia a tożsamość narodowa. Łódź: Katedra Socjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego.

Dulczewski Zygmunt. (ed.). 1986. A commemorative book in honor of Florian Znaniecki on the centenary of his birth. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.

Dulczewski Zygmunt. 1984. Florian Znaniecki. Życie i dzieło. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. [English version: Dulczewski Zygmunt. 1992. Florian Znaniecki. Life and work. Poznań: Wydawnictwo Naukom].

Dulczewski Zygmunt. 2000. O Florianie Znanieckim. Poznań: Fundacja Naukowa im. Floriana Znanieckiego, ARP „Promocja 21”.

Dulczewski Zygmunt, Andrzej Kwilecki (eds.). 1970. Pamiętniki osadników Ziem Odzyskanych. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Hałas Elżbieta. 2000. Florian Znaniecki’s sociological theory and the challenges of 21st century Frankfurt am Main: Peter Lang.

Hałas Elżbieta. 2006. “Classical cultural sociology: Florian Znaniecki’s impact in a new light”. Journal of Classical Sociology 6(3): 257–282.

Hałas Elżbieta. 2010a. From the Methodological Note to the Method of Sociology: Florian Znaniecki’s role in the methodological debate in interwar American sociology. In: Transatlantic voyages and sociology. The migration and development of ideas. C. Schrecker (ed.), 177–191. Surrey: Ashgate.

Hałas Elżbieta. 2010b. Towards the world culture society. Florian Znaniecki’s culturalism. Frankfurt Am Main: Peter Lang.

Harvey Lee. 1986. “The myths of the Chicago School”. Quality and Quantity 20: 191–217.

Harvey Lee. 1987. “The nature of ‘schools’ in the sociology of knowledge: The case of the ‘Chicago School’”. Sociological Review 35(2): 245–278.

Hirschhorn Monique. 2018. “L’école en sociologie: Catégorie, objet, étiquette”. Revue d’histoire des sciences humaines 31: 153–170.

Kaźmierska Kaja. 1999. Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji kresowych. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Kaźmierska Kaja. 2012. Wprowadzenie [do rozdziału I: Szkoła Chicago]. In: Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów. K. Kaźmierska (ed.), 17–30. Kraków: Nomos.

Konecki Krzysztof T., Anna M. Kacperczyk, Łukasz T. Marciniak. 2005. “Polish qualitative sociology: The general features and development”. Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research 6(3), Art. 27.

Kowalski Stanisław, Jan Włodarek. 1970. “Pięćdziesiąt lat socjologii poznańskiej”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2: 39–65.

Kowalski Stanisław. 1987. “Florian Znaniecki w świetle monografii Zygmunta Dulczewskiego”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1: 175–186.

Kraśko Nina. 1996. Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1920–1970. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kraśko Nina. 2010. Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1970–2000. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Kubera Jacek, Łukasz Skoczylas, Żaneta Szerksznis. 2017. Towards a revival of Znaniecki’s achievements? Florian Znaniecki’s theory and methodology: Their presence in citation databases and possible applications in contemporary migration studies. In: Contemporary migrations in the humanistic coefficient perspective. Florian Znaniecki’s thought in today’s social science research. J. Kubera, Ł. Skoczylas (eds.), 215–249. Frankfurt am Main: Peter Lang.

Kwaśniewicz Władysław. 2001. “Co pozostaje żywe z tradycji polskiej socjologii?”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 4: 229–250.

Kwilecki Andrzej. 2011. “Pionierskie przedsięwzięcia badawcze poznańskiej socjologii 1921–1922”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2: 323–331.

Kwilecki Andrzej, Janusz Ziółkowski. 1981. Socjologia w Poznaniu w latach 1920–1980. In: 60 lat socjologii poznańskiej. A. Kwilecki (ed.), 7–54. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Kwilecki Andrzej. 1988. “Tradycje socjologii polskiej”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2: 237–262.

Lisiecki Stanisław, Jacek Kubera (eds.). 2016. Podpatrywanie miasta. Miasto w socjologii poznańskiej 1920–2000. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.

Lisiecki Stanisław. 2015. “Florian Znaniecki i Janusz Ziółkowski. O tradycji i kontynuacjach badań nad wartościowaniem przestrzeni miasta”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1: 13–26.

“Listy Eileen i Floriana Znanieckich do Józefa Chałasińskiego z lat 1933–1960 (Opracował Włodzimierz Wincławski, listy p. Znanieckiej tłumaczyła Lucyna Stetkiewicz)”. 2011. Roczniki Historii Socjologii 1: 159–168.

Markiewicz-Lagneau Janina. 1982. “Florian Znaniecki, sociologue de l’action sociale et de la méthode analitique”. Revue française de sociologie 23(2): 171–193.

Martin Olivier, Frédéric Keck, Jean-Christophe Marcel. 2004. “France – États-Unis: Influences croisées en sciences humaines”. Revue d’Histoire des Sciences Humaines 2: 3–12.

Mirek Franciszek. 1928. Elementy społeczne parafji rzymsko-katolickiej. Wstęp do socjologii parafji. Poznań: Fiszer i Majewski, Księgarnia Uniwersytecka.

Mosbah-Natanson Sébastien. 2008. “Internationalisme et tradition nationale: Le cas de la constitution de la sociologie française autour de 1900”. Revue d’Histoire des Sciences Humaines 18(1): 35–62.

Mucha Janusz. 2009. „Socjologia w Europie Środkowo-Wschodniej czy socjologia wschodnioeuropejska?”. Przegląd Socjologiczny 2: 9–31.

Muszyński Zbysław. 1995. „Siedem cech głównych szkoły naukowej”. Filozofia Nauki 1–2(9–10): 63–67.

„Od Redakcji”. 1930. Przegląd Socjologiczny 1: 1–2.

„Polski Instytut Socjologiczny w Poznaniu jest piątym na świecie. Wywiad ‘Gazety Poznańskiej i Pomorskiej’ z założycielem i dyrektorem Instytutu prof. dr. Florjanem Znanieckim”. 1928. Gazeta Poznańska i Pomorska 216 (December 8): 3.

Pudal Romain. 2004. “La difficile réception de la philosophie analytique en France”. Revue d’Histoire des Sciences Humaines 2: 69–100.

Rokuszewska-Pawełek Alicja. 1996. „Miejsce biografii w socjologii interpretatywnej. Program socjologii biografistycznej Fritza Schützego”. ASK, 1: 37–54.

Rokuszewska-Pawełek Alicja. 2002. Chaos i przymus. Trajektorie wojenne Polaków – analiza biograficzna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Ruszczewska Violetta. 1990. „Ośrodki i instytucje socjologii polskiej w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 3–4: 215–232. „Spisy treści przedwojennych tomów ‘Przeglądu Socjologicznego’”. 1930. Przegląd Socjologiczny 1: 141–160.

Szacki Jerzy. 1975. “‘Schools’ in sociology”. Social Science Information 12(4): 173–182.

Szafran-Bartoszek Aurelia, Ewa Kiełczewska, Andrzej Kwilecki, Jacek Leoński, Krzysztof

Wawruch. 1996. Robotnicze losy: Życiorysy własne robotników pisane w latach konfliktu 1981–1982. Vol. 1 and vol. 2. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UA M.

Szczepański Jan. 1981. The use of autobiographies in historical social psychology. In: Biography and society. The life history approach in the social sciences. D. Bertaux (ed.), 225–234. London – Beverly Hills: Sage & International Sociological Association.

Tacq Jacques. “Causality in qualitative and quantitative research”. Quality & Quantity 45: 263–291.

Tacq Jacques. 2007. “Znaniecki’s analytic induction as a method of sociological research”. Polish Sociological Review 2(158): 187–208.

Wallis Aleksander. 1989. Znaniecki’s sociological foundations of human ecology. In: The humanistic sociology of Florian Znaniecki. Polish period 1920–1939. A. Kwilecki, B. Czarnocki (eds), 80–86. Warszawa–Poznań: Polish Scientific Publishers.

Wesołowski Aleksander. 1976. „Działalność organizacyjno-naukowa i dydaktyczna Tadeusza Szczurkiewicza”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1: 29–40.

Wiley Norbert. 2007. “Znaniecki’s key insight: The merger of pragmatism and neo-Kantianism”. Polish Sociological Review, 2(158): 133–143.

Wincławski Włodzimierz. 2009. „Dzieje socjologii polskiej (1860–1939) w zwierciadle bibliometrii (Próba weryfikacji metody)”. Przegląd Socjologiczny 2: 33–52.

Wincławski Włodzimierz. 2012. „Wstęp do socjologii Floriana Znanieckiego – wyzwanie rzucone polskiej socjologii i jego następstwa (dziewięćdziesiąta rocznica publikacji dzieła)”. Roczniki Historii Socjologii 2: 5–18.

Wojtczak Leszek et al. 1992. Bunty i służebności uczonego: profesor Józef Chałasiński. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Znaniecki Florian, Janusz Ziółkowski. 1984. Czym jest dla ciebie miasto Poznań? Dwa konkursy: 1928/1964. Warszawa–Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Znamierowski Czesław. 1931. „Pierwsza konferencja socjologów polskich”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 2: 571–575.

Znaniecki Lopata Helena. 1965. Florian Znaniecki – his life. In: F. Znaniecki, Social relations and social roles: The unfinished systematic sociology, xiii–xix. San Fransico: Chandler Publishing Company.

Znaniecki Lopata Helena. 1976. “Florian Znaniecki – creative evolution of a sociologist”. Journal of the History of the Behavioral Sciences 12(3): 203–215.

Opublikowane
2019-12-23
Dział
Artykuły