The curse in the communicative practices of the inhabitants of Grodzisk Wielkopolski in the eighteenth century
DOI:
https://doi.org/10.26485/me.2025.2-03Keywords:
curse, Grodzisk Wielkopolski, communicative practices, oral residueAbstract
This article examines the significance of the curse in the communicative practices of the inhabitants of Grodzisk Wielkopolski in the eighteenth century, treating it as an expression of the persistence of oral culture. Drawing on the conceptual framework proposed by Anna Engelking, the author distinguishes six semantic spheres of the verb kląć (“to curse”): to curse, to excommunicate/expel, to cast a spell, to swear profanely, to adjure someone, and to swear an oath. Based on the court records of Grodzisk, the article demonstrates that words were held to have causative power — they could create or destroy social order. Curses served not only as verbal aggression but also as a tool for regulating relationships within the community. Spoken formulas, oaths, and curses were ritual in nature and produced tangible social effects.
References
Akta wójtowskie i radzieckie miasta Grodziska 1711–1713 (BO 1516/II). Rkps z Biblioteki Ossolińskich. Sygn. 1516/II. Online: https://dbc.wroc.pl/publication/6637 (dostęp: 15.10.2025).
Akta wójtowskie i radzieckie miasta Grodziska 1734–1744 (BO 1520/II). Rkps z Biblioteki Ossolińskich. Sygn. 1520/II.
Akta wójtowskie i radzieckie miasta Grodziska 1757–1763 (BO 1522/II). Rkps z Biblioteki Ossolińskich. Sygn. 1522/II. Online: https://dlibra.kdm.wcss.pl/publication/6784 (dostęp: 15.10.2025).
Akta wójtowskie miasta Grodziska z lat 1788–1793 (BO 1526/II). Rkps z Biblioteki Ossolińskich. Sygn. 1526/II. Online: https://dbc.wroc.pl/publication/6791 (dostęp: 15.10.2025).
Statut Wielkiego Księstwa Litewskiego od […] Zygmvnta III na koronacyey w Krakowie roku 1588 (1614). Rkps Biblioteki Narodowej. Wilno 1614. Online: http://polona.pl/preview/75774a32-eb23‒4e85-a02d-95d0100ab248 (dostęp: 15.12.2025).
Szczerbic, P. (2011). Ius Municipale, to jest prawo miejskie majdeburskie nowo z łacińskiego i z niemieckiego na polski język z pilnością i wiernie przełożone. Wyd. G.M. Kowalski. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Varia archiwalne z Biblioteki Baworowskich (AGAD 252). Rkps Archiwum Głównego Akt Dawnych. Sygn. 252. Online: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/17927011 (dostęp: 15.10.2025).
Barwiński, B. (1925). Wypraszanie od kary śmierci w dawnym prawie polskim XVI–XIX w. Pamiętnik Historyczno-Prawny, 2 (1), 3–66.
Engelking, A. (2010). Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Favret-Saada, J. (2012). Śmiercionośne słowa, zabójcze uroki. Tłum. K. Marczewska. Warszawa: Oficyna Naukowa.
Goody, J. (2012). Mit, rytuał i oralność. Tłum. O. Kaczmarek. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Goody, J. (2021). Logika pisma a organizacja społeczeństwa. Tłum. G. Godlewski. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Illich, I. (1991). A Plea for Research on Lay Literacy. W: D.R. Olson, N. Torrance (red.), Literacy and Orality (s. 28–46). Cambridge: Cambridge University Press.
Jakowenko, N. (2010). Druga strona lustra. Z historii wyobrażeń i idei na Ukrainie XVI–XVII wieku. Tłum. K. Kotyńska. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Janeczek, A. (2012). Listy dobrego urodzenia i dobrej sławy w procedurze nadawania prawa miejskiego Lwowa w XV wieku. Klio. Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym, 23 (4), 89–116.
Jeziorski, P.A. (2017). Proskrypcja i banicja w miastach pruskich późnego średniowiecza. Warszawa: Instytut Historii PAN.
Kamler, M. (2010). Złoczyńcy. Przestępczość w Koronie w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII wieku (w świetle ksiąg sądowych miejskich). Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN.
Korczak-Siedlecka, J. (2021). Przemoc i honor w życiu społecznym wsi na Mierzei Wiślanej w XVI–XVII wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Leeuw van der, G. (1997). Fenomenologia religii. Tłum. J. Prokopiuk. Warszawa: Książka i Wiedza.
Malinowski, B. (1987). Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawy ziemi oraz obrzędów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda. Język magii i ogrodnictwa. Tłum. B. Leś. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Olson, D.R. (2010). Papierowy świat. Pojęciowe i poznawcze implikacje pisania i czytania. Tłum. M. Rakoczy. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Ong, W. (2011). Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii. Tłum. J. Japola. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Peisert, M. (2004). Formy i funkcje agresji werbalnej. Próba typologii. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Rothenbuhler, E.W. (2003). Komunikacja rytualna. Od rozmowy codziennej do ceremonii medialnej. Tłum. J. Barański. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Truściński, Ł. (2018). Przedstawiciel elity Grodziska Wielkopolskiego, podwójci Maciej Hanyk, w świetle jego testamentu z 1712 r. W: I.M. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński (red.), Społeczeństwo a elity (s. 263–278). Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Truściński, Ł. (2024). Wołania. Praktyki komunikacyjne w życiu codziennym mieszkańców Grodziska Wielkopolskiego w XVIII wieku. Warszawa: Instytut Historii PAN.
Wasilewski, J.S. (2010). Tabu. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Wiślicz, T. (2001). Zarobić na duszne zbawienie. Religijność chłopów małopolskich od połowy XVI do końca XVIII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN.
Zaremska, H. (1986). Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV–XVI w. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Zaremska, H. (1993). Banici w średniowiecznej Europie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper.
