„Symfonije anielskie" Jana Żabczyca w perspektywie angelologicznej
DOI:
https://doi.org/10.26485/me.2025.2-02Keywords:
Jan Żabczyc, angelology, “Symfonije anielskie” (“Angelic Symphonies”), the angel motif, the pastoral carolAbstract
The article is an attempt to interpret “Symfonije anielskie” by Jan Żabczyc from an angelological perspective. It fills a research gap concerning the function and significance of angelic figures. In Żabczyc’s work, angelic figures are situated at the intersection of two orders: the theological order, rooted in classical angelology (including the writings of St Thomas Aquinas and St Bonaventure), and the folk order, shaped by popular religious imaginings of illiterate and semi-literate audiences. In the first part of the article, angels are interpreted as representatives of the theological structure of the angelic choirs. The care they exercise over humans, especially over shepherds, corresponds to the Catholic vision of a hierarchical order of the world and the principle of lex caritatis. The second part reconstructs the “folk angel”: a being close to humans, embedded in the realities of rural culture and Christmas folklore. The study demonstrates that the theological and folk images of the angel in the “Symfonije” form a coherent vision of religiosity. Regardless of perspective, the angelic figures function as mediators between the spheres of the sacred and the profane, enabling the ennoblement of shepherds and incorporating the “little ones” into the experience of the mystery of the Nativity.
References
Akt pasterski (1989). W: J. Okoń (oprac.). Staropolskie pastorałki dramatyczne. Antologia (s. 171–182). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Augustyn z Hippony (1977). O Państwie Bożym. Tłum. W. Kornatowski. Warszawa: Pax.
Augustyn z Hippony (1986a). Objaśnienia do Psalmów. Ps. 58–77. Tłum. J. Sulowski. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Augustyn z Hippony (1986b). Objaśnienia do Psalmów. Ps. 78–102. Tłum. J. Sulowski. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Bonawentura z Bagnoregio (2001). Droga duszy do Boga i inne traktaty. Oprac. S.C. Napiórkowski. Tłum. C. Niezgoda, J. Kafel. Poznań: Klub Książki Katolickiej.
Brückner, A. (1985). Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Jastrzębski, A., Podsiad A. (red.) (1961). Boże Narodzenie. Antologia poezji polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax.
Kędzierski, B. (1772). Kazanie na uroczystość Świętego Michała Archanioła. W: tegoż, Kazania na różne święta całego roku uroczyste i nieuroczyste […]. t. 4. Lwów.
Pasterze (1989). W: J. Okoń (oprac.). Staropolskie pastorałki dramatyczne. Antologia (s. 209–220). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Tłuczyński, I. (1677). Anielska dobroczynność, którą święci aniołowie z woli Boskiey całemu światu z wielką miłością wyrządzają […] podana do druku. Pobrane z: https://platforma.bk.pan.pl/pl (dostęp: 13.11.2025).
Tomasz z Akwinu. Summa Teologiczna. Oprac i tłum. P. Bełch. Pobrane z: https://www.katedra.uksw.edu.pl/suma/suma_indeks.htm (dostęp: 14.01.2025).
Wujek, J. (1989). Biblia to jest księgi starego i nowego testamentu. T. 4. Toruń: Wydawnictwo KWE.
Żabczyc, J. (1998). Symfonije anielskie. Oprac. A. Karpiński. Biblioteka Pisarzy Staropolskich. T. 12. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Bartmiński J., Sulima R. (oprac.) (1991). Kolędy polskie. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Berendt, E. (2004). Anioł ludowy. Próba portretu zbiorowego. W: J. Ługowska, J. Skawiński (red.), Anioł w literaturze i w kulturze (s. 397–418). Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut.
Borejszo, M. (2012). Obraz pasterzy w staropolskich kolędach i pastorałkach (na materiale tzw. „Kantyczek karmelitańskich” z XVII i XVIII wieku). Slavia Occidentalis, 70 (1), 24–44.
Borejszo, M. (2013). Świat muzyki w staropolskich kolędach i pastorałkach (na materiale tzw. „Kantyczek karmelitańskich” z XVII i XVIII wieku). Poradnik Językowy, 10, 22–38.
Borejszo, M. (2014). Polskie realia w kolędach i pastorałkach XVII i XVIII wieku (na materiale tzw. „Kantyczek karmelitańskich”). Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 21 (41), 11–34.
Brzozowska-Krajka, A. (2004). Między magią a religią: o modlitewkach ludowych. W: J. Ługowska, J. Skawiński (red.). Anioł w literaturze i kulturze. Tom I (s. 183–200). Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut.
Czarnowski, S. (2005). Kultura. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.
Dobrzycki, S. (1923). O kolędach. Poznań: Fiszer i Majewski.
Durski-Dürr, J. (1967). Żabczyc, jakiego nie znamy. Kolęda poborowa z R. 1627. Prace Polonistyczne, 23, 73–97.
Dybek, D. (2012). Anioł w piśmiennictwie polskim XVII i XVIII wieku. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Eliade, M. (1966). Traktat o historii religii. Tłum. J. Wierusz-Kowalski. Warszawa: Książka i Wiedza.
Galilej, C. (2010). Strofika w XVII-wiecznym zbiorze kolęd „Symfonije anielskie” Jana Żabczyca. Facta Simonidis, 3, 223–242.
Galilej, C. (2011). Jan Żabczyc – poeta nieznany? Szkic o życiu i twórczości wczesnobarokowego pisarza dworskiego. Facta Simonidis, 1, 121–134.
Galilej, C. (2017). Językowo-semantyczno-pragmatyczne wyznaczniki opisu, opowiadania i rozważania w XVII-wiecznych kolędach Jana Żabczyca. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica, 51, 161–176.
Gawlik, S. (2004). Historyczna i kulturowa przestrzeń kolędy. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria: Pedagogika, 13, 235–242.
Kamińska-Luto, A. (2006). Kolęda dawniej i dziś. Z zagadnień semantyki terminów gatunkowych. Pamiętnik Literacki, 97 (3), 123–134.
Koziara, S. (2019). Tradycja kolędy w języku i kulturze polskiej. Między uniwersalnością a swojskością. Studia Pigoniana, 209 (2), 25–41.
Krzyżaniak, B. (1977). Kantyczki z rękopisów karmelitańskich (XVII/XVIII w.). Warszawa: Wydawnictwo PWM.
Künstler-Langer, D. (2007). Anioł w poezji baroku. Dzieje postaci w kulturze dawnej Europy. Toruń: Wydawnictwo Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Kuran, M. (2014). „Kolęda, Nowe Lato i Szczodry Dzień” – geneza, rozwój i schyłek gatunku w XVII wieku. Acta Universitas Lodziensis. Folia Litteralia Polonica, 3 (25), 31–72.
Lewis, C.S. (1986). Odrzucony obraz. Wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej. Tłum. W. Ostrowski. Kraków: Wydawnictwo Znak.
Ługowska, J., Skawiński, J. (red.) (2004). Anioł w literaturze i w kulturze. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut.
Merdas, A. (red.) (1983). Inspiracje religijne w literaturze. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Michałowska, T., Otwinowska, B., Sławiński, J. i in. (red.) (1998). Słownik literatury staropolskiej. Wyd. 2 popr. i uzup. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Niedźwiedź, A. (2004). Na granicy światów. Aniołowie w tradycyjnych wyobrażeniach ludowych. Topos, 12 (1–2), 74–75.
Nieznanowski, S. (1993). Barokowe kolędy polskie. W: B. Otwinowska, A. Nowicka-Jeżowa, J. Kowalczyk, A. Karpiński (red.). Necessitas et ars. Studia staropolskie dedykowane Profesorowi Januszowi Pelcowi (s. 68–76). T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper.
Nowicka-Jeżowa, A., Wiśniewska-Bem, E. (red.) (2003). Materiały międzynarodowej konferencji naukowej w Radziejowicach 13–15 maja 2002 roku. Warszawa: Wydawnictwo Anta.
Okoń, J. (1989). Wstęp. W: J. Okoń (red.), Staropolskie pastorałki dramatyczne (s. III–LXXVI). Wrocław: Ossolineum.
Oleschko, H. (2002). Księga o aniołach. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Pawlik, W. (2010). Katechizmy w Rzeczypospolitej od XVI do XVIII wieku. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Piszczkowski, M. (1934). O „Symfoniach anielskich”. Ruch Literacki, 9 (1), 13–18.
Piszczkowski, M. (1979). Jan Żabczyc i jego pisma w świetle nowych badań. Ruch Literacki, 2, 77–88.
Rahner, K. (1983). Chrześcijanin i poezja. W: A. Merdas (red.). Inspiracje religijne w literaturze (s. 29–30). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.
Sawicki S. (1980), Sacrum w literaturze. Pamiętnik Literacki, 71 (3), 169–182.
Słownik polszczyzny XVI wieku IBL PAN. Pobrane z: https://spxvi.edu.pl/indeks/haslo/43443/#znaczenie-3 (25.05.2025).
Spirito, G. (2021). Aniołowie w tradycji franciszkańskiej. Tłum. D. Chodyniecki. Kraków: Bratni Zew.
Staniszewski, A. (2020). Historyje krakowskie. Funkcjonowanie narracyjnych tekstów popularnych we wczesnonowożytnej aglomeracji krakowskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Stępień, T. (2020). Doktor Anielski o aniołach. Warszawa: Wydawnictwo Michalineum.
Stępień, T. (2022). Anioł jako pedagog. Św. Tomasz z Akwinu o wychowaniu ludzi przez aniołów. Paideia, 4, 25–42.
Włodarski, M. (1987). Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.
