Pochodzenie i systematyka wytrąceń żelazistych w utworach czwartorzędowych i współczesnych glebach
DOI:
https://doi.org/10.26485/BP/1969/18/17Słowa kluczowe:
geneza wytrąceń żelaza, formy wytrąceń żelaza, środowiska pedogenetyczneAbstrakt
Pedochemiczne aspekty tworzenia różnych form wytrąceń żelaza oraz przegląd literatury pod kątem zainteresowań niektórych dziedzin nauk o Ziemi koncentrują się na możliwościach, jakie te wytrącenia oferują w określaniu genezy i chronologii niektórych zjawisk zachodzących w formacjach czwartorzędowych oraz w współczesnych glebach.
Przedstawiono również wyniki licznych eksperymentów modelowych przeprowadzonych w laboratorium, w ramach których udało się odtworzyć wiele form wytrąceń żelaza obserwowanych w przyrodzie. Pozwala to na wyjaśnienie i korektę różnic między różnymi punktami widzenia dotyczącymi genezy oraz znaczenia stratygraficznego tych form w badaniach nauk o Ziemi.
Artykuł składa się z następujących rozdziałów: wprowadzenie, geneza wytrąceń żelaza, podstawy podziału wytrąceń żelaza, charakterystyka form i odmian wytrąceń żelaza, wśród których wyróżniono:
(a) niekonkrecje – wykwity: powierzchniowe, szczelinowe, komórkowe; plamy: koncentryczne, rozlane, infiltracyjne, w szczelinach-nici; pseudomycela; pierścienie: pionowe, gniazda; pasy pionowe: szczeliny, naroża; przegrody: własne, zakłócające; pasy poziome: przegrody, pasy jednorodne, plamy; poziomy: jednorodne, plamy, rdza; kręgi: własne, złożone.
(b) konkrecje: konkrecje jednorodne: pieprzyki, groszki, orzechy, guzki, minerały; konkrecje skorupiasto-korowe: rurki, bańki, gruszki, kule; konkrecje sferyczne warstwowe: cylindry, palce, gruszki, kule, łańcuchy kul; płyty: spoiny, żłobkowania.
Omówiono możliwość zastosowania wytrąceń żelaza do określania stosunku wody i powietrza w glebie.
Utworzenie tabeli ilustrującej genezę i rozmieszczenie wytrąceń żelaza wymaga podziału wszystkich osadów na podstawie warunków hydrologicznych. Wyróżnia się następujące typy środowiska pedogenetycznego:
A – gleby suche, B – gleby o optymalnej wilgotności, C – gleby okresowo zbyt wilgotne, D – gleby okresowo wilgotne, E – gleby stale wilgotne, F – gleby okresowo bagienne, G – gleby bagienne, H – gleby (muły) podwodne.
Ponieważ większość wymienionych typów środowiska pedogenetycznego wytwarza określone rodziny form wytrąceń żelaza, możliwe jest na podstawie ich rozmieszczenia odczytanie stanu warunków wilgotności (typu hydrologicznego) w przeszłości.
Bibliografia
Aarnio, B., 1913 - Experimentelle Untersuchungen zur Frage der Ausfällung des Eisens in Podsolböden. Inter. Mit. F. Bodenkunde, Bd. 3.
Afanasev, Y. N., 1930 - Iz oblasti anaerobnykh i bolotnykh processov (On the anaerolic and bog processes). Pochvovedenie, no. 6.
Albert, R., 1910 - Beitrag zur Kenntnis der Orsteinbildung. Ztsft. f. Forest- und Jagdwesen, Bd. 6; Berlin.
Aubert, G., 1963 - Soil with ferruginous or ferrilitic crusts of tropical regions. Soil. Sci., vol. 95, no. 4.
Bertouille, H., Cailleux, A., 1966 - Dépôts calcaires, fentes et ferruginisations quaternaires près de Paris. Tijd. v. h. Kon. Nederlandsch Aardrijsk. Gen., deel 83, no. 3.
Bystrov, S. V., 1936 - Neskolko danykh o sostave i obrazovaniyu orshtejnov v podzolistykh pochvakh (Some information on composition and development of iron pan in podzolic soils). Trudy Pochvennogo Inst. im. V. V. Dokuchaeva, t. 13; Moscow.
Cailleux, A., 1965 - Quaternary secondary chemical deposition in France. Geol. Soc. America, Special Paper, 84.
Cailleux, A., 1966 - Phénomènes périglaciaires et ferruginisations à Harpford Common. Biuletyn Peryglacjalny, no. 15.
Czerwiński, J., 1964 - Problèmes des structures périglaciaires dans les dépôts quaternaires en Basse-Silésie. Biuletyn Peryglacjalny, no. 14.
Denisov, I. A., 1962 - O genesise "lateritov" i "lateritnykh pochv" Centralnogo Konga (On the origin of "laterites" and "lateritic soils" in Central Congo). Problemy Pochvovedeniya; Acad. Sci. USSR, Moscow.
Dietrich, H., 1958 - Untersuchungen zur Morphologie und Genese grundwasserbeeinflusster Sandböden in Gebiet des norddeutschen Diluviums. Archiv f. Forstwesen, no. 8.
Dylik J., 1956 - Coup d'oeil sur la Pologne périglaciaire. Biuletyn Peryglacjalny, no. 4.
Dylik J., 1966 - Problems of ice-wedge structures and frost-fissure polygons. Biuletyn Peryglacjalny, no. 15.
Dylik, J., Chmielewska, M., Chmielewski, W., 1954 - Badania osadów jaskiniowych w Dziadowej Skale (résumé: Etude des dépôts de la grotte au lieu dit "Dziadowa Skała"). Biuletyn Peryglacjalny, no. 1.
Dylikowa, A., 1956 - Kliny zmarzlinowe w Sławęcinie (summary: The ice-wedges at Sławęcin). Biuletyn Peryglacjalny, no. 3.
Emeis, C., 1875 - Waldbauliche Forschungen und Betrachtungen. Berlin.
Frosterus, B., 1913 - Beitrag zur Kenntnis der Bodenbildung in Tonen der humiden Gegenden. Inter. Mit. f. Bodenkunde, Bd. 3.
Fersman, A. E., 1955 - Izbrannye trudy (Selected papers), t. 1-3; Acad. Sci. USSR; Moscow.
Gayel, A. G., Trushkovskij, A. A., 1962 - Vozrast i klassifikaciya pochv na eolovykh peskakh stepnoj zony (Age and classification of soil on eolian sands in steppe zone). Izvestiya Akad. Nauk SSSR, ser. geog., no. 4.
Glinka, K. D., 1903 – Laterity i krasnozemy tropicheskikh i subtropicheskikh shirot i rodstvennya im pochvy umerennykh shirot (Latérites et "terrae rossae" des régions tropiques et sous-tropiques et terres analogiques sous les latitudes tempérées). Pochvovedeniye, t. 5, no. 3.
Gorbunov, V. I., Dzyadevich, G. S., Tunik, B. M., 1961 - Metody opredeleniya nesilikatnykh amorfnykh i kristalicheskikh poltorykh okisnykh v pochvakh i glinakh (Methods for determination of nonsilicate amorphous and crystalline sesquioxides in soils). Pochvovedeniye, no. 11.
Halicki, B., 1951 - Podstawowe profile czwartorzędu w dorzeczu Niemna (summary: Principal sections of the Pleistocene in the Niemen basin). Acta Geol. Polonica, vol. 2.
Jahn, A., 1951 - Zjawiska krioturbacyjne współczesnej i plejstoceńskiej strefy peryglacjalnej. (summary: Cryoturbate phenomena of the contemporary and of the Pleistocene periglacial zone). Acta Geol. Polonica, vol. 2.
Jahn, A., 1956 - Some periglacial problems in Poland. Biuletyn Peryglacjalny, no. 4.
Klatka, T., 1955 - Suche doliny płaskodenne na przedpolu Łysogór (summary: Flat-floored dry valleys in the foreland of the Łysogóry Mts.). Biuletyn Peryglacjalny, no. 2.
Klatkowa, H., 1965 - Niecki i doliny denudacyjne w okolicach Łodzi (résumé: Vallons en berceau et vallées sèches aux environs de Łódź). Acta Geog. Lodziensia, no. 19; Łódź.
Kozarski, S., Rotnicki, K., 1964 - Inwolucje w sandrze stadium Poznańskiego na południe od Gniezna (résumé: Involutions dans le sandre du stade de Poznań au sud de Gniezno). Biuletyn Peryglacjalny, no. 13.
Krivan, P., 1958 - Tundrenerscheinungen mit Eislinsen in Ungarn. Földtani Közl., vol. 88.
Krzemiński, T., 1965 - Przełom Warty przez Wyżynę Wieluńską (résumé: La percée de la vallée de la Warta par le plateau de Wieluń). Acta Geog. Lodziensia, no. 21; Łódź.
Książkiewicz, M., 1959 - Geologia dynamiczna (Dynamic geology). Warsaw.
Leckwijck, W. van, Macar, P., 1960 - Les structures périglaciaires antérieures au Würm en Belgique. Biuletyn Peryglacjalny, no. 9.
Maruszczak, H., 1960 - Peryglacjalne utwory pokrywowe na obszarze Wzgórz Szeskich (résumé: Formations périglaciaires de couverture sur le territoire des Collines Szeskie). Biuletyn Peryglacjalny, no. 7.
Mieczyński, T., 1939 - Gleby północno-zachodniego Polesia (The soils of north-western Polesie). PINGW, Puławy.
Mihailescu, V., 1964 - Sur la limite du périglaciaire en Dobrogea. Biuletyn Peryglacjalny, no. 14.
Mojski, J. E., 1961 - Stratigraphy of cryoturbate structures in the Wurmage deposits in the southern part of the Dorohucza basin (Lublin Upland). Biuletyn Peryglacjalny, no. 10.
Olchowik-Kolasińska, J., 1955 - Struktury kongeliflukcyjne w okolicach Łodzi (summary: Congeliflual structures in the region of Łódź). Biuletyn Peryglacjalny, no. 2.
Olchowik-Kolasińska, J., 1962 - Genetyczne typy struktur czynnej strefy zmarzliny (résumé: Classification génétique des structures de mollisol). Acta Geog. Univ. Lodziensis, no. 10; Łódź.
Polskij, B. V., 1961 - K voprosu o khimizme ortshtejnov dernogo-podzolistykh pochv (Contribution to the chemism of soddy-podzolic soil ortsteins). Pochvovedeniye, no. 2.
Prokoshev, V. N., 1952 - Povysheniye plodorodiya peshchanykh i supeshchanykh pochv dernogo-podzolistogo tipa (Fertilization of sandy soils of the soddy-podzolic type). Acad. Sci. USSR, Moscow.
Rudneva, E. N., 1960 - Pochvennyj pokrov Zakarpatskoj oblasti (The soils of the Transcarpathian region). Moscow.
Russell, E. J., 1958 - Warunki glebowe a wzrost roślin (Soil conditions and growth of the plants). Państw. Wyd. Roln. Leśne, Warsaw.
Schlichting E., 1963 - Zur Deutung von "Ortstein"-Böden im subarktisch-alpinen Gebiet. Ztschr. Pfl. Ernähr. Düng., Bd. 100.
Sekyra, J., 1956 - The development of cryopedology in Czechoslovakia. Biuletyn Peryglacjalny, no. 4.
Siuta, J., 1960 - Wstępne badania procesów glejowych w madach żuławskich (summary: Preliminary investigations of gleying processes in the alluvial soils of Zulawy). Roczn. Nauk Roln., t. 84, A-1.
Siuta J., 1962a - Vlyanye vostanovitelnykh processov i podkisleniya na roztvorimost mineralnykh soedinenij (Influence of reductive processes and acidification upon the solubility of soil mineral compounds). Pochvovedeniye, no. 5.
Siuta, J., 1962b - W sprawie genezy niektórych deformacji litologicznoglebowych (summary: On the origin of some lithological and soil deformations). Przegląd Geog., t. 34, no. 4.
Siuta, J., 1962c - Rola gazów fermentacji beztlenowej w kształtowaniu powierzchni glebowej (summary: The part played by oxygen-free fermentation in forming the soil surface). Przegląd Geog., t. 34, no. 1.
Siuta, J., 1967 - Ogleyenie kak pokazatel vodno-vozdushnogo rezhima pochv (Gleying process as an indicator of air-water regime in soil). Pochvovedeniye, no. 3.
Siuta, J., Gawęda, Z., 1961 - Geneza i skład chemiczny glebowych nowotworów żelazistych (summary: The origin and chemical composition of the ferruginous soil concretions). Roczn. Nauk Roln., t. 84, A-1.
Siuta, J., Motowicka, T., 1963 - Znaczenie wytrąceń żelazistych w stratygrafii niektórych utworów czwartorzędowych (summary: Importance of ferruginous concretions for the stratigraphy of some sedimentary rocks). Przegląd Geog., t. 35, no. 2.
Siuta, J., Motowicka-Terelak, T., 1965 - Geneza poziomych smug wytrąceń żelazistych w glebach piaskowych (summary: Genesis of horizontal streaks of ferruginous precipitates in sandy soils. Pamiętnik Puławski, z. 18.
Siuta, J., Motowicka-Terelak, T., 1966 - Rozpuszczalność niektórych mineralnych składników gleby pod wpływem działania roztworów HCL, C2H4O2, C6H 8O7 i C12H 22O11 (summary: The solubility of some mineral soil components in the solutions HCL, C2H4O2, C6H 8O7 i C12H 22O11 ), Pamiętnik Puławski, z. 22.
Siuta, J., Rejman, M., 1963 - Przyczynek do poznania genezy i składu chemicznego gleb ornych Podgórza Dynowskiego (summary: Contribution to the knowledge of genesis and chemical composition of the arable soils of neighbourhood of Dynów). Pamiętnik Puławski, z. 9.
Siuta, J., Terelak, H., 1963 - Obserwacje nad formowaniem się "bugrów" współczesnych w dolinie Wisły (summary: On the formation of modern "bugors" (thufurs) in the Vistula valley). Przegląd Geog., t. 35, no. 2.
Siuta, J., Terelak, H., 1966 - The phenomena of gas-made deformations in certain loess soils of the Annopol area. Sci. Publ. Foreign Cooper. Center of the Central Inst. for Sci., Techn. and Econ. Information: Warsaw.
Stefanovits, P., 1960 - Povyshenie plodorodya lesnykh pochv (Uprising of fertility of the forest soils). Sielkhozgyz, Moscow.
Strakhov, N. M., 1947 - Zhelezorudnye facij i ikh analogi v istori zyemli (Iron-ores and their analogues in the earth's history). Acad. Sci. USSR, Moscow.
Strakhov, N. M., 1960 - Osnovy teorii litogenezisa (Principles of the theory of lithogenesis). Publ. Acad. Sci. USSR, Moscow.
Sukachev, V. N., 1903 - Neskolko nablyudenij nad ortshtejnovymi obrazovaniyami na yuge Rossi (résumé: Quelques observations sur l' "ortstein" de la Russie méridionale). Pochvovedeniye, no. 2.
Teischmann, J., Schröder, H., 1954 - Beitrag zur Kenntnis und Gliederung gleyartiger Standort. Archiv f. Wesen, Bd. 3.
Terlikowski, F., 1958 - Prace wybrane z dziedziny gleboznawstwa, chemii rolnej i nawożenia (Selected papers on soil science, agricultural chemistry and manuring). Warsaw.
Tricart, J., 1960 - Manifestations périglaciaires du Quaternaire ancien en France. Biuletyn Peryglacjalny, no. 9.
Voronova, E. P., 1960 - Processy pochvoobrazovaniya i klassifikaciya pojmennykh pochv stepnoj zony centralno-chernozemnoj polosy (Soil forming processes and the classification of alluvial soils in the steppe zone of the central-chernozem belt). Pochvovedeniye, no. 7.
Vysockij, G. N., 1905 - Gley (The gley). Pochvovedeniye, no. 7.
Yarkov, S. P., 1961 - Pochvy lesolugovoj zony SSSR (The soils of the forest-meadow zone of the USSR). Acad. Sci. USSR, Moscow.
Żółciński, J., Haupt, B., Musierowicz, A., 1931 - Badania gleboznawcze i przyrodnicze terenów Zagrobeli pod Tarnopolem (Pedologic and physiographic investigations in the Zagrobela area, near Tarnopol). Doświadczalnictwo Roln., t. 7.
