Główne elementy paleogeografii górnego plejstocenu w Polsce Centralnej

Abstrakt

Podstawą procesów zachodzących podczas ostatniego okresu chłodnego był układ rzeźby terenu ukształtowanej w trakcie stadiału Warty oraz interglacjału eemskiego. Charakterystycznymi cechami osadów i form terenu rozwiniętych w badanym regionie w czasie stadiału Warty są struktury tektoniki glacjalnej, wśród których wyróżnia się dwa typy: monoklinalne i fałdowe. Struktury plastyczne, fałdowe, powstały w luźnym materiale, natomiast „sztywne” struktury monoklinalne zostały oderwane od podłoża zmarzlinowego. Formy terenu i osady typu ablacyjnego oraz typu „kontaktowego z lodem” wskazują, że wylądowanie lądolodu z okresu Warty nie miało charakteru frontalnego, lecz przebiegało równocześnie na rozległym obszarze i towarzyszyło mu rozpadanie się pokrywy lodowej na bloki. Interglacjał eemski został zidentyfikowany na podstawie osadów organicznych – głównie torfowych i węglanowych – oraz dzięki analizie gleb kopalnych, przede wszystkim gleb bielicowych. Główne jednostki litologiczne „zimnych” osadów mineralnych to: bruk kamienny, osady soliflukcyjne oraz osady stokowe z rytmicznym uławiceniem. Wśród struktur kopalnych szczególną uwagę poświęcono poligonalnym szczelinom mrozowym, strukturom iniekcyjnym – zwłaszcza kriolakolitom – strukturom krasu termicznego, zjawisku wynoszenia kamieni ku powierzchni w wyniku zamarzania oraz blokom zmarzlinowym. Stratygraficzne położenie jednostek litologicznych, określone na podstawie ich dynamiki i warunków środowiskowych ich powstawania, stanowiło podstawę rekonstrukcji paleoklimatu i morfoklimatycznej ewolucji terenu. W okresie chłodnym Würmu wyróżniono trzy fazy: fazę rozwoju, fazę klimaksu oraz fazę zaniku. Należy podkreślić, że pojęcie „fazy klimaksu” nie jest równoznaczne z maksimum zasięgu ostatniego zlodowacenia.