Od arki do azylu: w poszukiwaniu nowej tożsamości dla ogrodów zoologicznych

Słowa kluczowe: ogrody zoologiczne, arka, azyl, ochrona przyrody, reżimy uzasadnienia, biopolityka, akumulacja przez konserwację

Abstrakt

Prezentowany artykuł oferuje krytyczną refleksję nad tzw. etycznie działającymi ogrodami zoologicznymi, które co najmniej od lat 70. XX w., nierzadko pod szyldem współczesnych arek Noego, starają się przejść na pozycje nowych instytucji ochrony przyrody. W jego kolejnych częściach przekonuję, że ograniczenia wpisane w metaforykę arki – np. antropocentryzm – jak również właściwe dla współczesnego zoo sprzeczności, wynikające m.in. z biopolitycznego wartościowania gatunków czy realizowanej przez nie logiki rentowności, okazują się istotną przeszkodą dla przyjęcia bardziej zdecydowanej postawy wobec szóstego wymierania i masowej defaunacji. Szansy na ich przekroczenie upatruję w procesie „stawania się azylem”, który dzięki rzeczywistemu zainteresowaniu zranionym nieludzkim życiem i współpracy z ruchem na rzecz praw zwierząt, może być traktowany jako zapowiedź szerszej zmiany na gruncie omawianych instytucji. Artykuł składa się z trzech głównych części. W pierwszej z nich przedstawiam w zarysie kulturową historię metafory arki, która w wypadku ogrodów zoologicznych zakorzenia się w działaniach Carla Hagenbecka. W drugiej uwypuklam jej niedostatki, wskazując, że nie tylko osłabiają one nowy model usprawiedliwiania zoo, lecz także wpływają na nieskuteczność podejmowanych przez nie działań w zakresie ochrony przyrody. Wreszcie w trzeciej części przyglądam się alternatywnym narracjom i sposobom funkcjonowania instytucji o podobnych zadaniach do zoo, ze szczególnym uwzględnieniem interwencyjnej działalności ogrodu zoologicznego w Poznaniu.

Bibliografia

Agamben Giorgio. 2008. Homo sacer: Suwerenna władza i nagie życie. Warszawa: Prószyński i S-ka.

Abrell Elan. 2021. Saving animals: Multispecies ecologies of rescue and care. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Acampora Ralph R. (ed.). 2010. Metamorphoses of the zoo: Animal encounter after Noah. Lanham: Lexington Books.

Baker Anne. 2007. Animal ambassadors: An analysis of the effectiveness and conservation impact of ex situ breeding efforts. In: Zoos in the 21st century: Catalysts for conservation?, A. Zimmermann, M. Hatchwell, L.A. Dickie, Ch. West (eds.), 139–154. Cambridge: Cambridge University Press.

Baratay Eric, Elisabeth Hardouin-Fugier. 2004. Zoo: A history of zoological gardens in the west. London: Reaktion Books.

Bekoff Marc. 2012. ‘Zoothanasia’ is not euthanasia: Words matter. https://www.psychologytoday.com/us/blog/animal-emotions/201208/zoothanasia-is-not-euthanasia-words-matter [access: 26.06.2022].Bender Daniel E. 2016. The animal game: Searching for wildness at the American zoo. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Bielo James S. 2018. Ark encounter: The making of the creationist theme park. New York: New York University Press.

Boltanski Luc, Laurent Thévenot. 2006. On justification: Economies of worth. Princeton: Princeton University Press.

Braverman Irus. 2013. Zooland: The institution of captivity. Stanford: Stanford University Press.

Braverman Irus. 2015. Wild life: The institution of nature. Stanford: Stanford University Press.

Braverman Irus. 2021. Zoo veterinarians: Governing care on a diseased planet. New York: Routledge.

Bruce Gary. 2017. Through the lion gate: A history of the Berlin zoo. Oxford: Oxford University Press.

Büscher Bram, Robert Fletcher. 2020. The conservation revolution: Radical ideas for saving nature beyond the anthropocene. New York: Verso.

Butler Judith. 2011. Ramy wojny: Kiedy życie godne jest opłakiwania? Warszawa: Książka i Prasa.

Chrulew Matthew. 2010. From zoo to zoopolis: Effectively enacting Eden. In: Metamorphoses of the zoo: Animal encounter after Noah, R.R. Acampora (ed.), 193–218. Lanham: Lexington Books.

Chrulew Matthew. 2011. “Managing love and death at the zoo: The biopolitics of endangered species preservation”. Australian Humanities Review 50: 137–157.

Collard Rosemary-Claire. 2020. Animal traffic: Lively capital in the global exotic pet trade. Durham: Duke University Press.

Collingwood Loren, Benjamin Gonzalez O’Brien. 2019. Sanctuary cities: The politics of refuge. Oxford: Oxford University Press.

Davis Mike. 2018. Old gods, new enigmas: Marx’s lost theory. New York: Verso.

van Dooren Thom. 2014. Flight ways: Life and loss at the edge of extinction. New York: Columbia University Press.

Durrell Gerald M. 1976. The stationary ark. London: Collins.

Emel Jodi. 1998. Are you man enough, big and bad enough? Wolf Eradication in US. In: Animal geographies: Place, politics, and identity in the nature-culture borderlands, J. Wolch, J. Emel (eds.), 91–116. New York: Verso.

Emmerman Karen S. 2014. Sanctuary, not remedy: The problem of captivity and the need for moral repair. In: The ethics of captivity, L. Gruen (ed.), 213–230. Oxford: Oxford University Press.

Felbab-Brown Vanda. 2017. The extinction market: Wildlife trafficking and how to counter it. Oxford: Oxford University Press.

Foucault Michel. 1998. Trzeba bronić społeczeństwa: Wykłady w College de France, 1976. Warszawa: Wydawnictwo KR.

Grazian David. 2015. American zoo: A sociological safari. Princeton: Princeton University Press.

Gruen Lori. (ed.). 2014. The ethics of captivity. Oxford: Oxford University Press.

Hutchins Michael, William G. Conway. 1995. “Beyond Noah’s ark: The evolving role of modern zoological parks and aquariums in field conversation”. International Zoo Yearbook 34(1): 117–130.

Irvine Leslie. 2009. Filling the ark: Animal welfare in disasters. Philadelphia: Temple University Press.

Jakubowicz-Prokop Zofia. 2014. Zooptykon: O zwierzętach i ludziach w dziewiętnastowiecznych

ogrodach zoologicznych. W: Zwierzęta, gender i kultura: Perspektywa ekologiczna, etyczna i krytyczna, A. Barcz, M. Dąbrowska (red.), 153–166. Lublin: E-naukowiec.

Jamieson Dale. 2021. Przeciwko ogrodom zoologicznym. W: W obronie zwierząt. P. Singer (red.), 192–208. Warszawa: Czarna Owca.

Jedzok Dariusz. 2019. „Znikające pręty: U progu trzeciego wieku ogrodów zoologicznych”. Zoophilologica: Polish Journal of Animal Studies 5: 83–95. DOI: 10.31261/ZOOPHILOLOGICA. 2019.05.08.

Kemmerer Laura. 2010. Nooz: Ending zoo exploitation. In: Metamorphoses of the zoo: Animal

encounter after Noah. R.R. Acampora (eds.), 37–56. Lanham: Lexington Books.

King Barbara J. 2021. Animals’ best friends: Putting compassion to work for animals in captivity

and in the wild. Chicago: The University of Chicago Press.

Kolbert Elizabeth. 2016. Szóste wymieranie: Historia nienaturalna. Warszawa: W.A.B.

Kruszewicz Andrzej. 2017. Hipokryzja: Nasze relacje ze zwierzętami. Warszawa: Oikos.

Lorimer Jamie. 2015. Wildlife in the anthropocene: Conservation after nature. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Mance Henry. 2022. Jak kochać zwierzęta w świecie człowieka. Poznań: Rebis.

Margodt Koen. 2010. Zoos as welfare arks? Reflections on an ethical course for zoos. In: Metamorphoses of the zoo: Animal encounter after Noah, R.R. Acampora (ed.), 11–36. Lanham: Lexington Books.

Minteer Ben A. 2019. The fall of the wild: Extinction, de-extinction, and the ethics of conservation. New York: Columbia University Press.

Minteer Ben A., Jane Maienschein, James P. Collins. 2018. Zoo and aquarium conservation: Past, present, future. In: The ark and beyond: The evolution of zoo and aquarium conversation, B.A. Minteer, J. Maienschein, J.P. Collins (eds.), 1–12. Chicago: The University of Chicago Press.

Osterhammel Jürgen. 2020. Historia XIX wieku: Przeobrażenie świata. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Palmer Clare, Tyler J. Kasperbauer, Peter Sandøe. 2018. Bears or butterflies? How should zoo make value-driven decisions about their collections. In: The ark and beyond: The evolution of zoo and aquarium conversation, B.A. Minteer, J. Maienschein, J.P. Collins (eds.), 179–191. Chicago: The University of Chicago Press.

Pine II B. Joseph, James H. Gilmore. 2011. The experience economy (updated edition). Boston, MA: Harvard Business Review Press.

Przybylska Aleksandra. 2020. Azyl dla dzikich i egzotycznych zwierząt powstanie w zoo w Poznaniu: Pierwszy taki obiekt w Polsce. https://poznan.wyborcza.pl/poznan/7,36001,26469051,azyl-dla-dzikich-i-egzotycznych-zwierzat-powstanie-w-zoo-w-poznaniu.html [dostęp: 26.06.2022].

Ritzer George. 2004. Magiczny świat konsumpcji. Warszawa: MUZA.

Rothfels Nigel. 2002. Savages and beasts: The birth of the modern zoo. Baltimore: The Johns Hopkins University Press.

Safina Carl. 2018. Beyond words: What animals think and feel. In: Farming, food and nature: Respecting animals, people and the environment, J. D’Silva, C. McKenna (eds.), 77–85. New York: Routledge.

Światowe Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (WAZA). 2005. Tworzenie przyszłości dla dzikiej przyrody: Strategia ochrony ogrodów zoologicznych i akwariów. Berno: Biuro Wykonawcze WA ZA.

Taylor Charles. 2010. Nowoczesne imaginaria społeczne. Kraków: Znak.

Uddin Lisa. 2015. Zoo renewal: White flight and the animal ghetto. Minneapolis: University of Minnesota Press.

World Association of Zoos and Aquariums (WAZA). 2015. Committing to conservation: The world zoo and aquarium conservation strategy. Gland: WA ZA Executive Office.

Zimmermann Alexandra, Roger Wilkinson. 2007. The conservation mission in the wild: Zoos as conservation NGOs? In: Zoos in the 21st century: Catalysts for conservation?, A. Zimmermann, M. Hatchwell, L.A. Dickie, Ch. West (eds.), 303–321. Cambridge: Cambridge University Press.

Żytnicki Piotr. 2020. Zoo w Poznaniu ukarane za ratowanie zwierząt, współpracę z animalsami i niechęć do eutanazji. https://poznan.wyborcza.pl/poznan/7,36001,26592965,zoo-w-poznaniu-ukarane-za-ratowanie-zwierzat-wspolprace-z-animalsami.html [dostęp: 26.06.2022].

Opublikowane
2022-10-25
Dział
Artykuły