Wzgórza Sudeckie ukształtowane w warunkach peryglacjalnych
DOI:
https://doi.org/10.26485/BP/1969/19/15Słowa kluczowe:
formy reliktowe, Polska, peryglacjałAbstrakt
Płaskie grzbiety (ok. 640 m n.p.m.) południowo-zachodniej części Gór Kaczawskich w okolicy Bolkowa (Sudety Zachodnie), zbudowane z zielonych skał kambryjskich i sylurskich, były nunatakami podczas zlodowacenia plejstoceńskiego. W związku z tym do holocenu podlegały niemal nieprzerwanemu wpływowi klimatu peryglacjalnego. Najbardziej widoczne ślady pozostawiły jednak warunki peryglacjalne ostatniego zlodowacenia.
Potwierdzają to specyficzne formy terenu i pokrywy. Występują tu klify wyżłobione przez mróz, formy przypominające torfowiska, pola rumowiskowe, niewielkie stopnie altiplanacyjne i terasy oraz charakterystyczne, powiązane ze sobą pokrywy blokowe, gliniasto-żwirowe i gliniasto-muliste. Fakty te świadczą o intensywnym wietrzeniu mrozowym zielonych łupków, a także o silnym działaniu kongeliflukcji i spływach. Silnie łupkowe zielone skały stanowią materiał podatny na procesy egzogeniczne.
Rozmieszczenie i rodzaj form terenu oraz pokrycia tego obszaru są ściśle związane ze strukturą geologiczną i początkową sytuacją morfologiczną.
Na podstawie licznych odniesień i powszechnego występowania tych form ustalono peryglacjalne pochodzenie form przypominających torów w skałach metamorficznych. Skały metamorficzne mają specyficzny system szczelin, szczególnie sprzyjający wietrzeniu mrozowemu; zwietrzały materiał skalny łatwo ulegał procesom transportu zboczowego. W miejscach mniej spękanych, a tym samym bardziej odpornych, klify mrozowe, równolegle cofające się, utworzyły szereg izolowanych torów, które później zostały wymodelowane przez procesy niwacji i wietrzenia eolicznego.
Obecnie te reliktowe formy są maskowane przez holoceńskie nagromadzenia i niską oraz wysoką roślinność. Ostateczny ślad morfogeniczny na tym obszarze został wyryty przez działalność człowieka: pola i pastwiska przyczyniły się do utrwalenia lub zatarcia niektórych plejstoceńskich form terenu.
Bibliografia
Ball, D. F., 1966 - Late-glacial scree in Wales. Biuletyn Peryglacjalny, no. 15.
Botch, S. G., Krasnov, I. I., 1951 - Process golcovogo vyravnivaniya i obrazovanie nagornykh terras (Processus de l'aplanissement à goletz et formation des terrasses d'altiplanation). Priroda, no. 5.
Bout, P., 1953 - L'érosion des reliefs phonolithiques et basaltiques de la Haute-Loire depuis le dernier glaciaire. Mel. Géogr., Arb. Clermont-Ferrand.
Caine, N., 1967 - The tors of Ben Lomond, Tasmania. Ztschrift. f. Geomorphologie, N. F., Bd. 11.
Czudek, T., 1964 - Periglacial slope development in the area of the Bohemian Massif in northern Moravia. Biuletyn Peryglacjalny. no. 14.
Dahl, R., 1966 - Block fields, weathering pits and tor-like forms in the Narvik Mountains, Nordland, Norway. Geografiska Annaler, vol. 48, ser. A. no. 2.
Demek, J., 1964a - Castle koppies and tors in the Bohemian Highland (Czechoslovakia). Biuletyn Peryglacjalny, no. 14.
Demek, J., 1964b - Slope development in granite areas of Bohemian Massif (Czechoslovakia). Zeitschrift f. Geomorphologie, NF, Suppl. Bd. 5.
Demek, J., 1965 - Formy zvetráváni a odnosu granodioritu v Novohradských horách (Summary: Granodiorite weathering and denudation forms in the Novohradské hory). Zprávy Geografického Ustavu CSAV, 9 (138-B).
Demek, J., 1966 - Contribution to the problem of slope development of the Moravian Carpathians in the Pleistocene period. Geographia Polonica, 10.
Demek, J., 1968 - Comparison of cryoplanation terraces in Siberia and Europe. Przegl. Geog., t. 40.
Demek, J., 1968 - Cryoplanation terraces in Yakutia. Biuletyn Peryglacjalny, no. 17.
Eakin, H. M., 1916 - The Yukon-Koyukuk region. Alaska. U. S. Geol. Surv. Bull. no. 631.
Fezer, F., 1953 - Schuttmassen, Blockdecken und Talformen im nördlichen Schwarzwald. Gött. Geogr. Abh., Hf. 14: Studien über die Periglazial-Erscheinungen im Mitteleuropa, Teil I, Studien aus den Mittelgebirgen.
Galloway, R., 1961 - Periglacial phenomena in Scotland. Geografiska Annaler, vol. 43, 3-4.
Hövermann, J., 1953 - Die Periglazial-Erscheinungen im Harz. Gött. Geogr. Abh., Hf. 14: Studien über die Periglazial-Erscheinungen in Mitteleuropa, Teil I, Studien aus den Mittelgebirgen.
Ivan, A., 1965 - Zpráva o výzkumu kryoplanacnich teras v severozápadni Časti Rychlebských hor (Summary: Report on the investigation of altiplanation terraces in the NW part of the Rychlebské hory Mts.). Zprávy Geografického Ustavu. CSAV, 7 (146-B).
Jäckli, H., 1957 - Gegenwärtsgeologie des bunderischen Rheingebietes. Beitr. Geol. Schweiz., geotechn. Serie, 36, Berne.
Jahn, A., 1954 - Denudacyjny bilans stoku (Résumé: Balance de dénudation du versant). Czasopismo Geog., t. 25, z. 1-2.
Jahn, A., 1961 - Problemy geograficzne Alaski w świetle podróży naukowej odbytej w 1960 roku (Summary: Geographical problems of Alaska in the light of a research journey made in 1960). Czasopismo Geog., t. 32, z; 2.
Jahn, A., 1962 - Geneza skałek granitowych (summary: Origin of granite tors). Czasopismo Geog., t. 33, z. 1.
King, L. C., 1948 - A theory of bornhardts. Geog. Jour., vol. 112.
King, L. C., 1958 - The problem of tars. Geog. Jour., vol. 124.
Klatka, T., 1962 - Geneza i wiek gołoborzy Łysogórskich (Résumé: Champs de pierres de Łysogóry. Origine et âge). Acta Geogr. Lodziensia, 12.
Linton, D. L., 1955 - The problem of tors. Geog. Jour., vol. 121.
Linton, D. L., 1964 - The origin of the Pennine tors - An essay in analysis. Zeitschrift f. Geomorphologie, NF, Bd. 8, Sonderheft.
Łoziński, W., 1909 - Über die mechanische Verwitterung der Sandsteine im gemässigten Klima. Bull. Int. Acad. Sci. de Cracovie.
Martini, A., 1963 - Gołoborza Gór i Pogórzy Bolkowsko-Wałbrzyskich (Block fields of the Bolków-Wałbrzych mountains and hills). Inst. Geogr., Univ. of Wrocław, manuscript.
Martini, A., 1967 - Preliminary experimental studies on frost weathering of certain rock types from the West Sudetes. Biuletyn Peryglacjalny, no. 16.
Mycielska, E., Nowakowska, T., 1955 - Asymetria pokryw peryglacjalnych w Górach Izerskich (Summary: The asymmetry of periglacial covers in the Izera Mts.). Biuletyn Peryglacjalny, no. 2.
Ohlson, B., 1964 - Frostaktivität, Verwiterung und Bodenbildung in den Fjeldgegenden von Enontekiö, Finnisch-Lappland. Fennia, 89, no. 3.
Palmer, J., Radley, J., 1961 - Gritstone tors of the English Pennines. Zeitschrift f. Geomorphologie, NF, Bd. 5, H. 1.
Paterson, T. T., 1951 - Physiographic studies in North-West Greenland: (1). Processes of denudation. Meddelelser om Grønland, Bd. 151, no. 4.
Peltier, L. C., 1950 - The geographical cycle in periglacial regions as it is related to climatic geomorphology. Annals Assoc. Amer. Geographers, vol. 40.
Pullan, R. A., 1959 - Tors. Scott. Geog. Mag., vol. 75, no. 1.
Radwański, S., 1952 - Paleogeografia i sedymentacja kulmu w północnej części Niecki Śródsudeckiej (Summary: Paleogeography and sedimentation of the Culm in northern part of the intersudetic basin). Biul. Państw. Inst. Geol., 79.
Ragg, J. M., Bibby, J. S., 1966 - Frost weathering and solifluction products in southern Scotland. Geografiska Annaler, vol. 48, ser. A, no. 1.
Szczepankiewicz, S., 1954 - Morfologia Sudetów Wałbrzyskich (The morphology of Wałbrzych Sudetes). Acta Geogr. Univ. Wratisl., ser. B,. no. 65.
Taber, S., 1953 - Origin of Alaska silts. Am. Jour. Sci., v. 251.
Teissyere, H., Smulikowski, K., Oberc, J., 1957 - Regionalna Geologia Polski. t. III: Sudety, z. 1 (Regional geology of Poland: t. III Sudetes). Warsaw.
TePunga, M., 1956 - Altiplanation terraces in southern England. Biuletyn Peryglacjalny, no. 4.
Waters, R. S., 1962 - Altiplanation terraces and slope development in Vest-Spitsbergen and south-west England. Biuletyn Peryglacjalny, no. 11.
Wilhelmy, H., 1958 - Klimamorphologie der Massengesteine. Braunschweig.
Zimmermann, E., 1938 - Erläuterung zur geologischen Karte von Preussen. Blatt: Ruhbank: Berlin.
